BÎRÛNÎ‟NĠN ESERLERĠNDE JEOMORFOLOJĠ KAVRAMLARININ ANALĠZĠ

Özet

Bîrûnî, Orta Çağ‘da yaĢamıĢ bir bilim insanıdır. Bilim dünyasına birçok alanda katkı sağladığı bilinen Bîrûnî‘nin coğrafya alanında da derin bir bilgisinin olduğu bilinmektedir. Bu bilim, insanlığın ortaya çıkıĢından itibaren geliĢme göstermiĢ zamanla kendi içerisinde alt kollara ayrılmıĢtır. Bu kollardan biri de jeomorfolojidir. Jeomorfoloji kısaca yer Ģekillerini inceleyen bilim dalıdır. Bu çalıĢmada da Bîrûnî‘nin eserlerinde jeomorfoloji ile ilgili verdiği bilgiler bir örneklem çerçevesinde incelenmiĢtir. ÇalıĢmanın amacı, Bîrûnî‘nin jeomorfolojiye ait çalıĢmaları ve fikirlerini bir örneklem çerçevesinde incelemektir. Jeomorfoloji coğrafya biliminin bir alt dalıdır. Literatüre bakıldığında Bîrunî‘nin coğrafya bilimi ya da alt alanları üzerine yaptığı çalıĢmalarının ele alındığı araĢtırma sayısının çok az olduğu görülmektedir. Bu ise yukarıdaki çalıĢmanın amacını destekler niteliktedir. ÇalıĢmanın yöntemi ise doküman analizidir. ÇalıĢmada Bîrûnî‘nin günümüze kadar ulaĢan 23 eseri içerisinden beĢ tanesi analiz edilmiĢtir. Analiz birimlerinin belirlenmesi aĢamasında jeomorfolojiye ait kavramlar listelenmiĢtir. Belirlenen eserler içerisinde listelenen bu kavramlar taranmıĢtır. Elde edilen veriler sınıflandırılmıĢ ve frekans tabloları oluĢturulmuĢtur. Yapılan analizler ile deprem, katman, alüvyon, dağ, ova, çöl, ada gibi yerin Ģekli ile ilgili hangi kavramların üzerinde nasıl durduğu, bunlara kaç kez değindiği ve bu kavramların özel isimlerinin dünya üzerinde kapladığı coğrafi alan sınırları ortaya konulmuĢtur. Toplanan veriler sonucunda Bîrûnî jeomorfoloji ile ilgili kavramlara sıkça değindiği tespit edilmiĢtir. Örnek olarak bu beĢ eserinde ilgili kavramlardan en sık, 155 dağ ismine 501 kez yer vermiĢtir. Bu dağ kavramları üzerine verdiği en önemli bilgilerden biri Alp-Himalaya dağ kuĢağının yapısı ve onun geçtiği yer isimleridir. Ayrıca dıĢ kuvvetlerin oluĢturduğu körfez, haliç vb. yerĢekillerinin oluĢum süreçlerine değinmiĢtir. Daha birçok yer Ģekli ile ilgili coğrafi kavramlara yer veren Bîrûnî Arap yarımadası ve Afrika kıtası içlerindeki çöllerin isimlerinden de bahsetmektedir. Taranan eserlerde önemli derecede Jeomorfoloji alanı ile ilgili bilgi bulunduğu tespit edilmiĢtir. Günümüzde coğrafya ve alt alanlarının anlaĢılması, üzerinde çalıĢmalar yapılması için geçmiĢinin iyi bilinmesi gerekmektedir. Bu nedenle özellikle jeomorfoloji alanında geriye dönük yapılacak çalıĢmalarda Bîrûnî‘nin eserleri kaynak olarak incelenmelidir.

Abstract

Bîrûnî is a scientist who lived in the Middle Ages. This science has evolved from the emergence of humanity to the lower branches in time. One of these branches is geomorphology. Geomorphology is a science that briefly studies the landforms. In this study, the information given by Bîrûnî in his works on geomorphology was examined within the framework of a sample. The aim of the study is to examine Bîrûnî's studies and ideas on geomorphology within the framework of a sample. Geomorphology is a subbranch of geography. When the literature is examined, it is seen that there are very few studies in which Bîrunî's studies on geography or its sub-fields are discussed. This supports the purpose of the above study. The method of the study is document analysis. In the study, five of the 23 works of Bîrûnî that have survived to the present day were analyzed. The concepts of geomorphology are listed during the determination of the units of analysis. The works were scanned with content analysis and the related concepts were listed. The obtained data are classified and frequency tables are created. With the analyzes, the geographical area boundaries of the concepts such as earthquake, layer, alluvium, mountain, plain, desert, island and how they focus on the shape of the place, how many times they deal with and the specific names of these concepts on the world have been revealed with the analyses. As a result of the collected data, it has been observed that the concepts of Bîrûnî geomorphology and the special names of these concepts on earth are frequently mentioned. For example, these five works included 155 mountain names 501 times. He also mentioned the structure of the Alpine-Himalayan mountain belt and the place where it passes. It also mentions the names of deserts within the Arabian Peninsula and the African continent. It has been determined that there is important information about the Geomorphology in the scanned works. For this reason, the works of Bîrûnî should be examined as a source especially in retrospective studies in the field of geomorphology.