I. Dünya Savaşı’nda Erzurum Vilayetinin Demografisine Dair Tespitler

Özet

Bu Savaşlar ve özellikle dünya savaşları toplumlar ve kurumlar üzerinde çok ciddi tahribat yapan süreçlerdir. Bilhassa I. Dünya Savaşı küresel ittifak sistemlerinin karşı karşıya geldiği ilk örneklerden olarak dünya tarihi açısından o zamana dek benzeri görülmemiş felaketlere yol açmıştır. Siyaset, demografi, şehirleşme ve iskân gibi pek çok alanda bir dönüm noktası olarak ele alınan bu büyük hadisenin demografik boyutunun büyüklüğünün, yaşanan göçler ve ölümlerle birlikte daha iyi anlaşılacağı açıktır. Bugüne dek yapılan pek çok nicel değerlendirme bu mevzuya ışık tutmuştur. Kaybın sayısal olarak tespit edilebilmesi için nüfusun ve göç vetiresinin rakamlarla ele alınması da bir zorunluluktur. İşgal ve istila durumlarında müstevli güçler işgal ettikleri bölgelerin nüfus ve tapu gibi kayıtlarını da ya imha etmiş ya da beraberlerinde ülkelerine götürmüşlerdir. Bu çalışmada arşiv belgelerinin ışığında, I. Dünya Savaşı sırasında Erzurum Vilayetinin nüfusu ile ilgili tespit ve mülahazalara yer verilecektir. Zira yüz yıl önce coğrafi olarak Doğu Anadolu’nun önemli bir kısmını teşkil eden Erzurum Vilayeti, ihtiva ettiği sancaklarıyla birlikte işgal ve istila edilmiş, ahali ve şehir ciddi kayıplar yaşamıştı. Bu vesile ile nüfus gibi -Ermeni iddiaları da göz önünde bulundurulduğunda- önemli bir tartışma sahasında ortaya konan belgelerle Erzurum’daki demografik hareketlilikler incelenecektir. Başbakanlık Osmanlı Arşivi kapsamında bulunan Dâhiliye Nezareti’nin Sicill-i Nüfus, Şifre ve İdare-i Umumiye gibi fonlarından elde edilen verilerle Erzurum vilayeti ve bağlı sancakların savaş öncesi ve sonrasındaki demografik yapısı üzerinde durulacaktır. Netice itibariyle hem savaşın tahripkâr etkileri bir kez daha ortaya konmuş hem de Erzurum gibi özel bir bölgenin savaştan nasıl etkilendiği aydınlatılmış olacaktır.

Abstract

Wars and especially world wars are very destructive processes for societies and institutions. Exclusively World War I, as one of examples of global alliance systems had fought, caused widely calamities those haven’t seen before in world history. Magnitude of this important event which has accepted as a landmark in terms of policy, demography, urbanism and settlements, would be more clear with numericals of migrations and deceases. Lots of quantitative evaluations had enlighten this point till now. Handling the population and migration process is an obligation to determine the numerical of losses. During the occupations and invasions, the invaders had destroyed or carried the registers of population and deeds to their own countries near them. In this paper some determinations and evaluations took place under the light of archival records of population of Province of Erzurum during the World War I. Forasmuch the province was geographically the biggest part of Eastern Anatolia had missed lots of people and urban values under the invasion with its districts and the other subunits a hundred years ago. Hereby population movements in Erzurum will be analysed by the records on an important debate field just as “population” -if Armenian claims also be considered-. Demographic structure of Erzurum before and after the war will be handled by acquired data from the funds of Personal Records, Telegraph and Police Headquarters of Ministry of Internal Affairs of Ottoman Archive. As a result, destructive effects of the war to a specific place such as Erzurum will be illuminated.

Anahtar kelimeler: I. Dünya Savaşı, Erzurum Vilayeti, Nüfus ve Demografi, Arşiv Kayıtları