AZERBAYCAN'IN ÇOK YÖNLÜ EDEBİYATÇISI: REŞİD BEY EFENDİYEV

Özet

Çağdaş Azerbaycan edebiyatının meşhur eğitimci ve tiyatrocularından olan Reşid Bey Efendiyev, Mirza Fethali Ahundzade realist edebi mektebinin başarılı temsilcilerindendir. 1863 yılında Şeki’de bir ruhani ailesinin ferdi olarak dünyaya gelen Efendiyev, ailesinin çabalarıyla iyi bir eğitim almıştır. Zeki bir öğrenci olduğunu tespit eden öğretmenleri, onun Trankafkasya'daki Gori Müellimler Seminariyası'na (İlköğretmen Okulu) gitmesini salık verirler. O da tavsiyelere uyar ve girdiği sınavda başarı göstererek okula kabul edilir. Burada verimli bir eğitim hayatı geçiren edip, değişik alanlarda sürekli kendini geliştirmeye çalışır. Okuldan mezun olunca yaklaşık 60 yıl kadar öğretmenlik yapar. Abdulla Şaiq (1881-1959), Süleyman Sani Ahundov (1875-1939), Sultan Mecit Ganizade (1866-1942), Habib Bey Mahmudbeyov (1864-1928) gibi sonradan Azerbaycan’da ünlenecek edebiyatçıların oluşturduğu eğitimci aydınlar grubunun içinde yer alır. Onlarla birlikte ülkeye hizmet eder. Bütün çabasını ve faaliyetlerini Azerbaycan Türk halkının aydınlatılması üzerinde yoğunlaştırır. Eğitimci kimliği daima ön planda bulunan Efendiyev, çocuklar için didaktik içerikli şiirler de yazmıştır. Ayrıca okul öğrencileri için ders kitaplarının hazırlanması, çocuk ruhuna uygun parçaların yabancı dillerden tercüme edilmesi gibi işleri üstlenir. Eğitim için büyük fedakarlıklar gösteren Efendiyev, türlü zorluklarla oluşturduğu ders kitaplarını uzun çabaların ardından İstanbul, Tiflis ve Bakü’de yayımlatma imkanı bulabilmiştir.Tespitlerimize göre, ilk kalem denemesi ürünleri daha çok şiir türünde olan Reşid Bey Efendiyev, zaman içinde kendisine ün kazandıracak önemli tiyatro eserleri de yazmıştır. Qan Ocağı, Qonşu Qonşu Olsa Kor Qız Ere Geder, Saqqalın Kerameti, Bir Saç Telinin Qiymeti, Pul Delisi, Tiflis Seferi, Diş Ağrısı, Qızıl Gül komedileri Azerbaycan edebiyatında ses getirmiş eserlerindendir. Komedileri onun Mirza Fethali Ahundzade’nin açtığı yoldan gittiğini gösteren yetkin ve başarılı örneklerdir. Kaleme aldığı piyeslerini, öncelikli olarak okullarda sahnelemiş ve hatta bu piyeslerde bizzat rol almıştır.Araştırmalarımız neticesinde Türkiye'de Reşid Bey Efendiyev ve eserleri üzerinde yeterli sayıda bilimsel araştırma yapılmadığını tespit ettik. Çalışmamız aracılığıyla hem yazar, hem de eserleri hakkındabilgiler verdik. Bununla birlikte edibin tiyatro çalışmaları ve tiyatrocu kimliği hakkında yeni bilgi ve bulgulara ulaştık. Bu yönüyle çalışmamız özgün bir nitelik taşımaktadır.İnceleme neticesinde, bünyesinde çok sayıda kimliği barındıran Efendiyev’in eğitimci ve tiyatrocu yönleri bilimsel veriler ışığında ortaya konulmuştur. Makale aracılığıyla Azerbaycan edebiyatının öncü şahsiyetlerinden olan Reşid Bey Efendiyev'in, önce Türkiye'de, ardından da Türk dünyasında hak ettiği biçimde tanıtılması amaçlanmaktadır.

Abstract

Reşid Bey Efendiyev, who is one of the famous educators and thespians of contemporary Azerbaijani literature, is among the successful representatives of Mirza Fethali Ahundzade realist literary school. He was born in 1863 as a member of a spiritual family in Sheki, and received a good education thanks to the efforts of his family. Considering that he was a brilliant student, his teachers advised him to go to Gori Seminariya for Teachers (School for Teachers) in Trankafkasia. He also followed those recommendations and was accepted to the school by succeeding in the exam. The author, who spent a productive education life here, tried to improve himself in various fields. He worked as a teacher for about 60 years after he graduated from school. He served his country together with a group of educator intellectuals such as Abdulla Shaiq (1881-1959), Süleyman Sani Ahundov (1875-1939), Sultan Mecit Ganizade (1866-1942), and Habib Bey Mahmudbeyov (1864-1928), who later became famous in Azerbaijan. He concentrated all his efforts and activities on the illumination of the Azerbaijani Turkish people. Efendiyev, whose educational identity was always on the frontline, also wrote poems with didactic content for children. He also undertook tasks such as preparing textbooks for students and translating texts which were appropriate for children's spirits from foreign languages. Having shown great sacrifices for education, Efendiyev was able to publish the textbooks he had created with various difficulties in Istanbul, Tbilisi and Baku after a long struggle. According to our findings, Reşid Bey Efendiyev, whose first experiments with writing were in the form of poetry, also wrote important theatrical works that would earn him a reputation over time. Qan Ocağı (Blood Stove), Qonşu Qonşu Olsa Kor Qız Ere Geder (Where Does the Blind Girl Go If the Neighbor is Loyal) , Saqqalın Kerameti (Miracle of Beard), Bir Saç Telinin Kıymeti (The Value of A Hair), Pul Delisi (Stamp Fan), Tiflis Seferi (Tbilisi Expedition), Diş Ağrısı (Toothache) and Qızıl Gül (Red Rose) comedies are his works that brought sound in Azerbaijani literature. His comedies are competent and successful texts which show that he was following the path opened by Mirza Fethali Ahundzade. He staged his plays primarily in schools and even performed personally in these plays. As a result of our research, we found that there was not enough scientific research on Reşid Bey Efendiyev and his works in Turkey. Through our work, we provided information about both the author and his works. However, we have reached new information and findings on the theatrical studies and identity of the author. In this respect, our work has unique characteristics. As a result of the examination, the educational and theatrical aspects of Efendiyev, who has a multidimentional identity, are presented in the light of scientific evidence. Through this article, it is aimed to introduce Reşid Bey Efendiyev, one of the leading figures of Azerbaijani literature, as he deserves first in Turkey and then in the Turkic world.