MÂTÜRÎDÎ'NİN KUR'AN YORUMUNA İLİŞKİN TERCİHLERİNDE AKIL KRİTERİ

Özet

Kur'an yorumunda nakil ile aklı birlikte kullanan Mâtürîdî Ehl-i sünnet kelamınınsistemleşmesine katkı sunduğu gibi onun tefsir anlayışına da farklı bir solukgetirmiştir. Mâtürîdî tefsirde nakil ile birlikte aklı dengeli bir şekilde kullanarak,Kur'an'a rasyonel yaklaşımın sembolü olmuş olan Mu'tezile ile nakle sıkı sıkıyabağlı olan selef âlimleri arasında mutedil bir düşünce sistemi inşa etmeyibaşarmıştır.Kur'an ayetlerinin yorumuna ilişkin kendi görüşünü birtakım kriterlere göredoğrudan ortaya koyan Mâtürîdî, pek çok ayetin tefsirinde ise kendisindenönceki müfessirlerin yaklaşımlarını aktarıp bunlar arasında tercihte bulunurkenya da ayetin anlamına ilişkin birden fazla ihtimalin söz konusu olduğudurumlarda Kur'an, sünnet, sahabe sözleri, kıraatler, dil ve Arap şiiri gibikıstaslara göre tercihini belirlemiştir.Mâtürîdî’nin Kur'an yorumları arasında seçim yaparken esas aldığı kriterlerdenbirisi de akıldır. Müfessir, farklı görüşler/ihtimaller arasında aklı bir kriterolarak kabul ederken Kur'an'ın bütünlüğüne dikkat etmiştir. Kur'an'ınbütünlüğünü esas alma imkânı olmayan yerlerde ise arka planında ait olduğukelâmî paradigmanın izleri olan yorumlar yaptığı görülmektedir. Mâtürîdîninakli izahlarının gerisinde kelamın temel konularından olan Allah’ın fiilleri, halkuef‘ali’l-‘ibâd, Allah’ın sıfatları, özellikle de, irade ve meşiet meselesi,Peygamberlerin sıfatları ve lütuf vb. meseleler yer almaktadır.Gerek müfessirlerin yorumları arasında tercihte bulunurken, gerekse doğruolması muhtemel anlamlar arasından seçimini yaparken ortaya koyduğu akligerekçelerinde genel olarak isabetli yaklaşımlar sergileyen Mâtürîdî, bazen desadece akıl zaviyesinden bakması neticesinde lafızların zahirini ve bağlamınıdikkatten kaçırmış ve hatalı tercihlerde bulunmuştur. Bu çalışmada Mâtürîdî‘ninTe’vîlâtü’l-Kur'an’da naklettiği görüşler arasında aklı esas alarak yaptığıtercihlerin arka planı tartışmaya açılarak onun Kur'an yorumuna ilişkin yaptığıyorumlar eleştirel bir bakışla ele alınacaktır.

Abstract

Al-Mâturîdî who combined the revelation (an-nakl) with the reason (al-‘akl) in his exegesis of Koran contributed to systematization of kalam of Ahlu’s-Sunnah. In his exegesis, using in balance the revelation and the reason, he accomplished to build a more moderate system of thought between that of Mu’tazila that is regarded as symbol of rational approach to Koran and that of the scholars of first generations (as-Salaf) who adhere strictly to the revelation. This accomplishment of him breathed new life into koranic exegesis of Ahlu’s-Sunnah. In Te’vîlâtü’l-Kur'an making interpretation of verses of Koran on the basis of reason as explaining his own opinions, al-Mâturîdî used reason as criterion as choosing the most correct among the interpretations, as well. Because, according to him, interpretation is an al-ictihâd and reasoning. This can be seen in his distinction between the concept of exegesis and the concept of interpretation and in his thought that the revelation endorses what is put forward by reason. Moreover, according to him Koran is a light (an-noor) and enlightens reasons. Enlighting reason like a light, which makes things visible, it uncovers the veracity of all things, the doubts in hearts and secrets. In this paper I will discuss thoughts of Mâturîdî, who contributed to the systematization and the establishment of the method of reason (ad-dirâyah) in koranic exegesis, about interpretation of Koran and place of the reason that is an important criterion, in these thoughts with in the frame of his Te’vîlatü’l-Kur'an. I will try to present the opinions, which are conveyed by him, or what result he came to after examining possible different meanings of verses of Koran and to what extent these results are accurate.