TÜRKİYE’DE DİN PSİKOLOJİSİ TEZLERİNDE DİNDARLIK ÖLÇEKLERİ: Bibliyografik Bir Araştırma (1997-2019)

RELIGIOSITY SCALES IN THESES PSYCHOLOGY OF RELIGION IN TURKEY: BIBLIOGRAPHICAL RESEARCH (1997-2018)

Özet

Dindarlığın tanımlanması ve kavramsallaştırılması öteden beri din psikolojisininönemli tartışma konularından birisi olmuştur. Bu durum dindarlığın, karmaşıkve kompleks yapısı yanında psikolojik, sosyal, kültürel, tarihsel vb. pek çokönemli faktörle olan ilişkisinden kaynaklanır. Din psikolojisi alanında ilkdindarlık ölçme araştırmalarının başladığı 1940'lı yıllardan bu yana, dindarlığınoperasyonel tanımlarına vurgu yapılmıştır. Bu araştırmalarda geçerli vegüvenilir ölçekler vasıtasıyla dindarlığın derecesi, yönü, eğilimi ve boyutları vb.tespit edilmeye çalışılmaktadır. Alanın uzmanları tarafından gerekli kuramsalçerçevenin oluşturulması ve ilgili dindarlık ölçeğinin tespit edilmesi sorunoluşturmazken alana yeni giren araştırmacılar için bu durum önemli bir sorunoluşturmaktadır. Ülkemizde din psikolojisi başta olmak üzere çeşitlidisiplinlerde çok sayıda dindarlık ölçeği geliştirilmiştir. Dolayısıyla dindarlıkölçme çalışmalarına yeni başlayacak olan bir araştırmacı için mevcut ölçeklerinbilinmesi, araştırma konusuna ve örneklem grubuna uygun ölçeğin belirlenmesiönemlidir. Bu nedenle araştırmanın amacı; din psikolojisi alanında yapılmışyüksek lisans ve doktora tezlerinde kullanılmış “dindarlık ölçekleri”ne ilişkin birliteratür ortaya çıkarmak olarak belirlenmiştir. Belirlenen amaca yönelik olarakda bibliyografik yöntem tercih edilerek tezlerin dindarlık ölçeklerine göre tasnifiyapılmıştır. Din psikolojisi alanında yapılmış tezlere ulaşmak için YükseköğretimKurulu Başkanlığı Ulusal Tez Merkezi (Yök Tez) veri tabanı kullanılmıştır. İlgiliveri tabanında tarih aralığı sınırı koymadan tarama terimi alanına “dinpsikolojsi”, “dindarlık”, “dini inanç”, “dini tutum” ifadeleri girilmiştir. Taramasonucunda 1997-2019 yılları arasında yapılmış 96 yüksek lisans ve doktora teziaraştırma kapsamına alınmıştır. Bu çalışmanın din psikolojisinde ölçmearaçlarına ve çalışmalarına ilişkin 22 yıllık bir birikimi göstermesi ve alana yenigiren araştırmacılar için önemli bir literatür koyması açısından faydalı olacağıumulmaktadır.

Abstract

Defining, understanding, explaining the phenomenon of religiosity, and its revealing the effects on the individual with its different dimensions is one of the basic study topics of the psychology of religion. However, the multi-dimensional and complex structure of religiosity brings with it a number of difficulties in the definition and conceptualization. In order to understand the phenomenon of religiosity from past to present, many definitions and conceptions have been made. Especially theology, philosophy, social sciences, etc. many different areas have shown interest in the subject within the framework of their perspectives. In the definition of religiosity; in addition to the sociological contexts such as religion, tradition, and culture, there is also the psychological context that has been considered concerning the perception of religion on the individual level and how religion is experienced. Therefore, there are many definitions of religiosity in the literature, which are made by different disciplines according to different dimensions and different contexts