TÜRK İSLÂM EDEBİYATININ MUHTEVA KAYNAKLARI: ŞEYH GÂLİB ÖRNEĞİ

CONTEXTUAL SOURCES OF THE TURKISH-ISLAMIC LITERATURE: AN EXAMPLE OF SHEIKH GHALIB

Özet

İslâmî Türk edebiyatının temsilcilerinden şair ve nasirlerin düşüncelerinibeyanda beslendikleri, istifade ettikleri muhteva kaynakları vardır. Bazendüşünceyi kuvvetlendirmek, bazen de ifadeyi süslemek için başvurulankaynakların neler olduğu ve bu kaynakların bir tasnifinin yapılıp yapılmadığışimdiye kadarki çalışmalarda ayrıntılı olmamakla beraber ele alınmış veincelenmiştir. Genel manada kaynakların neler olduğu incelendiğinde bunlarındaha çok din merkezli yani dinî kaynaklardan oluştuğu görülmüştür. Ancak birkaynağa dinî denildiğinde bunun aksi olan din dışı kavramı ortaya çıkmaktadırki kanaatimize göre bu tabir problem arz etmektedir. Nitekim din dışı denilecekolan bir kaynağın da aslında dinden tamamen uzak olmadığı dikkatliincelendiğinde anlaşılacaktır.Bu çalışmada din dışı ayrımına gitmeden genel olarak muhteva kaynaklarındanolan dinî kaynaklar ifadesi kullanılacak ve bu kaynaklar da kendi arasındadoğrudan dinî muhtevalı kaynaklar (Kur’ân-ı Kerim, Hadis-i Şerif, Peygamberkıssaları ve mucizeler, siyer ve İslâm tarihi, tefsir, fıkıh, kelâm, tasavvuf vetasavvufî şahsiyetler) ve dolaylı olarak dinî muhtevalı kaynaklar (çağın ilimleri,tarihî ve efsanevî şahsiyetler, kültür ve dil) olmak üzere iki başlık altındadeğerlendirilecektir. Her iki konunun tek bir makalede incelenmesi makaleboyutunu aşacağından bu çalışmada örnek olarak seçtiğimiz Şeyh Gâlib Divanıözelinde doğrudan dinî kaynaklara şairin nasıl yer verdiği tespit edilmeyeçalışılacak ve Şeyh Gâlib’in, Divan’ını tertip ederken hangi muhtevakaynaklarından beslendiği de ortaya konulmuş olacaktır.

Abstract

There are contextual sources from which the poets and prose writers, among the representatives of Islamic Turkish literature feed on and benefit, when they express their ideas. Those sources were used sometimes for strengthening the idea and sometimes for beautifying the wording. We can come across some studies examining what these sources are and whether they were classified or not, despite not being very detailed. Generally speaking, when we investigate what those sources are, we easily come to the conclusion that they are mainly religion-centered –namely-, religious sources. However, when we name a source as a religious one, then there occurs a situation that other sources should be considered non-religious, which seems to be problematic. Therefore, through a scrutiny, it is possible to come to the conclusion that those so-called nonreligious sources are not totally far from a religious context, either. In this study, we will use the relevant terminology in this manner: we will not make a discrimination of a non-religious source, rather, in general, a naming of religious sources from among the contextual sources will be applied. Then those sources will be examined in two sections: direct religious sources – such as the Holy Quran, Hadiths of the Prophet (PBUH), historical records of the past Prophets and their miracles, life of the Prophet (PBUH) and history of Islam, exegesis of the Holy Book, Islamic jurisprudence, Ilm al-kalam (a religious discipline which discusses Islamic beliefs and doctrines which are necessary for a Muslim to believe in), Islamic mysticism, and mystic figures – and indirect religious sources (contemporary sciences, historical and legendary personalities, culture and language). Due to the fact that it will be beyond the length of one unique article to examine both titles together; instead, this study will exclusively focus on the Diwan (Poetry Collection) of Sheikh Ghalib, and will try to understand how he used the religious sources accordingly, and thus, we will have established what kind of contextual sources he referred to when he composed his Diwan.