Ömer Lütfi Barkan'ın Tarihsel Demografi Çalışmalarına Katkısı ve Klasik Dönem Osmanlı Nüfus Tarihinin Sorunları

The Contribution of Omer Lutfi Barkan to Historical Demographic Studies and the Problems of Ottoman Demographic History in the Classical Period

Özet

Türkiye'de klasik dönem Osmanlı nüfus tarihi çalışmalarıÖmer Lütfi Barkan ile başlamıştır. 1940'lı yıllardan itibarenyazmaya başlayan Barkan, Osmanlı kurumları ve bu kurumlarınürettiği kaynak serileri üzerine eserler verirken diğer taraftan dabu kaynaklara dayalı olarak nüfus konusunu ele almıştır. Aynıdönemlerde Fransa'da gelişmekte olan Annales Ekolü temsilcileri ile doğrudan temas halinde olan Barkan, özellikle Braudel'inAkdeniz Dünyası diye bilinen eserinde yer alan nüfus verileriniOsmanlı kaynakları ile karşılaştırmış ve tüm Akdeniz dünyasından XVI. yüzyıl boyunca görülen nüfus artışının Osmanlı coğrafyasında da var olduğunu ortaya koymuştur. Bu çerçevededemografi tarihi için uygun verileri barındıran tahrir, avarız vecizye defterlerine dikkat çekmiştir. Bu defterlerin bir kısmınısadece yayımlamakla yetinmeyen Barkan, verileri Annales'cilerin bulguları ile karşılaştırmıştır. Esasen o, vergi amaçlıtutulan bu defterlerin nüfus tarihi bakımından nasıl kullanılması gerektiği konusu ve muhtemel sorunlarına da dikkati çekmiştir. Bu tür sorunların başında "hane" deyimi gelir. Defterlerdevergi ünitesi olarak geçen "hane"den hareketle, ailedeki toplamnüfusu hesaplamak için kullanılması gereken katsayı Barkan'agöre 5'tir. Ancak sonraki dönemlerde tereke defterlerine dayalıçalışmalar bağlamında bu katsayının 4 olarak revize edilmesi gerekir. Benzer durum cizye ve avarız defterleri için de geçerlidir.Bu tür defterlerde kullanılan "hane" ve "nefer" terimi daha farklı katsayıların kullanılmasını gerektirmektedir. 1695 reformundan sonra cizye defterlerindeki vergi mükellefi kayıt yaşı düşmüştür. Bu defterlerdeki verilerden nüfus sayısını elde etmekiçin kullanılması gereken katsayı 2'ye kadar düşer. Her durumda tüm defterlerdeki verileri dikkatli kullanmak gerekir. Diğertaraftan nüfus yoğunluğu, artış hızı, kır-kent dağılımı, konargöçer nüfusun hesaplanması gibi sorunlar varlığını sürdürmektedir. Son yapılan çalışmalara göre XVI. yüzyılın sonlarına doğru Hüdavendigar livası gibi görece daha yerleşik olan bölgelerdenüfus yoğunluğu ortalama km2başına 20 kişidir. Bu ortalamaBursa gibi kalabalık şehirlerin bulunduğu sancaklar için geçerlidir. Dağlık bölgelerde bu ortalama 7'ye kadar düşmektedir. Nüfusun yatay ve dikey hareketliliği daha sosyal bir içerikte incelenmektedir. Ancak yine de yapılacak çok iş vardır

Abstract

In Turkey, the demography studies of the history of the Ottoman classical period started with Omer Lutfi Barkan. He started writing in the early 1940s and focused in his work on the Ottoman institutions and the series of sources produced by these institutions. Further, he addressed the population is- sue based on these sources. Barkan was inspired by the works of the representatives of the Annales School that had been de- veloping in France during the same period. Therefore, he compared especially the population data stated in Braudel's work known as Mediterranean World with the Ottoman re- sources, proving that the population growth seen all over the Mediterranean world in the 16th century was also the case for Ottoman geography. In this framework, he drew attention to sources such as the tahrir, avarız and cizye registers, which contain the appropriate data for the history of demography. Besides publishing some sections of these registers, Barkan compared these data with the findings of the Annales School. In fact, he put emphasis on how to use these records, which were primarily written for tax purposes, to find out about the history of population and underlined the possible problems related to this issue. One major problem, for instance, was the term hane. The hane was used as a tax unit in the registers, and according to Barkan, the coefficient had to be "5" to calculate the total population. However, according to estatebased studies made in the following periods, this coefficient should be revised as "4". A similar situation applies to the cizye registers. The hane and nefer terms used in these kinds of registers require the use of different coefficients. After the 1695 reform, the age for taxpayer registration in the cizye registers decreased. Therefore, the coefficient which had to be used to obtain the amount of population from these registers decreased to "2". In any case, all the data in the registers must be used carefully. On the other hand, problems like population density, growth rate, rural-urban distribution, and the calculation of the nomadic population are still being discussed among researchers today. According to recent studies, in some relatively settled areas like "Hüdavendigar livası", the average density of the population in the late 16th century was 20 per- sons per square kilometers. This is an average for regions like Bursa composed of crowded cities, but this average may de- crease to a minimum of 7 in the mountainous regions. The horizontal and vertical mobility of the population are being examined in more social contexts. However, there is still a lot to be done to obtain integrated knowledge about the Otto- man population.