İlhanlı Hükümdarlarının İslam'a girmesinde rol alan Türk süfileri: İlhan Tegüder ve Gazan Han Devirleri

The Role of the Turkish Süfîs in the Islamization of the Ilkhans: The Ilkhan TegüderAnd Ghazan Khan Periods (pp. 7-30)

Özet

İlhanların ve İlhanlı aristokrasisinin İslâm'a girmeleri çok boyutlu, karmaşık ve bir makale dâhilinde izah edilemeyecek bir süreçtir. Onların İslâm'a geçişlerinde Türk popüler dinî şahsiyetlerin önemi bilinmekte ve sık sık vurgulanmaktadır. Ancak, bu konu üzerinde etraflıca bir çalışma henüz yapılmamıştır. Makalede, bu konunun genel bir çerçevesi çizilmeye çalışılmış; İlhanların İslâm'a dönmelerinde önemli rolleri bulunduğu açık bazı Türk sûfî şeyhleri, tarihi perspektifte ele alınmıştır.Makale, ilk olarak, hagiografi tarzındaki bazı eserler çerçevesinde popüler sûfî şeyhlerin Moğollar ile ilişkilerine dair rivâyetleri takdim etmektedir. Efsanevî mahiyete sahip bu malumatın takdimi ardından, İlhanlılar üzerindeki dinî nüfuzları belirgin olan; kaynaklarda, haklarında tutarlı bilgiler bulunan Türk sûfî şahsiyetlerinin tasvirine girilmektedir.İlhanlar üzerindeki siyasî ve kültürel etkileri bağlamında, biyografilerini ve faaliyetlerini inceleyeceğimiz şahsiyetlerin başında Kemâl el-Dîn 'Abd el-Rahmân Kevâşî/Râfı'î gelmektedir. Bu şeyh, İlhan Tegüder'in (1282-1284) İslam'a dönmesinde ve sonrasında büyük rol oynamış; hem kültürel, hem de siyasî manada bu İlhan dönemine damgasını vurmuştur. İlhan Ahmed Tegüder'in, hürmetinden ötürü, baba diye hitab ettiği bu şeyhin saray çevresindeki nüfuzu ve İlhanlı-Memlûk ilişkilerindeki pozisyonu, makalenin ana konularmdandır.Kalenderi şeyhi Babi Ya'kûb'un müritlerinden olan îşân Hasan Mengli (Menli) de, İlhan Ahmed Tegüder'in çevresinde bulunan bir diğer önemli heterodoks Türk sûfî şeyhidir. İlhan Ahmed Tegüder'in karındaş diye hitab ettiği Mengli, bu dönem İran'ında önemli derecede dinî-siyasî nüfuza sahip Zâhidîler ile mücadeleye girişecek ve İlhanı da bu yönde etkileyecekti.İlhan Gazan'm (1295-1304) İslâmiyet'i kabulünde etkin Türk şahsiyetlerden Sa'd el-Dîn Kutluğ Hâce Hâlidî Kazvinî de, kaynaklar ışığında tanıtılmıştır. Bir sûfî şeyhi olmasa da Gazan Han üzerinde kültürel-dinî etkisi bulunan Emîr Nevrûz, ayrıca analize tabi tutulmuştur. Makalede, Gazan Han'ın İslâm'a dönmesini ve bu dinde kalmasını mümkün kılan, ılımlı İslâm anlayışının §eri'a adına ürettiği ara formüller de ayrıca konu edilmiştir.

Abstract

The Islamization of the Ilkhans and the Ilkhanid aristocracy is a multi-faceted and complex process that cannot be fully explained in a single article. The importance of the Turkish popular religious figures in the conversion of the Ilkhans to Islam is known and frequently emphasized; however, a comprehensive study on the subject is still yet to be made. This article tries to draw a general picture of the subject, undertaking the Turkish süfî sheiks who clearly had an important role in the Ilkhan's acceptance of Islam as well as the historical perspective of the matter.First, the article introduces stories involving the relationship the popular süfî sheiks had with the Mongols, setting out from certain hagiography work. After presenting the information which is of a legendary context, it then continues to describe the Turkish süfî figures, a subject matter which there is consistent information within the sources and who are known to have religious influence over the Ilkhans.Kamâl al-Dîn "Abd al-Rahmân Kawâshî/Râfi'î is the leading name amongst the figures whose biographies and activities are to be examined in respect to their political and* cultural effect over the Ilkhans. The sheik çAbd al-Rahmân played a significant role on Ilkhan Tegüder's (1282-1284) conversion to Islam and the period that followed, thus leaving a mark on the Ilkhan period in the cultural and political sense. The main topics of the article involve the influence of the sheik, whom Ilkhan Ahmad Tegüder addressed as baba (father) as a sign of his respect, within the palace and his stance in the Ilkhanate-Mamlük relations. îshân Hasan Mangli (Manii) who had been a disciple of the Qalandari Sheik Babi Ya'küb was also another important heterodox Turkish söfî sheik within the immediate circle of Ilkhan Ahmed Tegüder. Mangli whom Ilkhan Ahmad Tegüder referred to as qarindash (brother) was to fight against the Zâhidî's who had possessed great religious and political influence in Persia during that period.Sa'd al-Dîn Kutlugh Khwâja Khâlidî KazwinI, a Turkish figure effective in Ilkhan Ghazan's (1295-1304) conversion to Islam, is introduced in light of sources. Furthermore, even though not a süfî sheik, Amir Nawrüz who had a religious and cultural influence over Ghazan Khan is also a subject of analysis. The article also presents the intermediate formulas which were devised on behalf of a shari'a which is of a moderate Islam understanding that brought about Ghazan Khan's acceptance of the religion and for him to continue living as a Muslim.