AZERBAYCAN SOVYET HÜKÜMETİ’NİN MİLLİ MÜCADELE YILLARINDA İNGİLİZLER NEZDİNDEKİ BİR TEŞEBBÜSÜ: MALTA’DAKİ TÜRK ESİRLERİNİN SERBEST BIRAKILMASI MESELESİ

AN ATTEMPT BY AZERBAIJAN SOVIET GOVERNMENT IN THE EYE OF ENGLISH DURING THE YEARS OF NATIONAL STRUGGLE: THE ISSUE OF RELEASE OF TURKISH CAPTIVES IN MALTA

Özet

Mondros Mütarekesi’nden sonra İngilizlerin ilk yaptıkları iş I. Dünya Savaşı’ndaTürk ordularının başında bulunarak kendilerine karşı savaşmış olan komutanlarıtutuklayarak hapsetmek olmuştur. Kısa bir süre sonra da kontrolleri altında bulunanİstanbul’u resmen işgal ederek iyice yerleştiler ve çalışmalarına yeni başlamış olanMeclis-i Mebusanı bastılar. Bilahare de hem işgallere karşı gelip, halkı işgallere karşıörgütleme kapasitesi olan siyaset ve devlet adamlarını, hem de basın yayın yoluyladirenişe geçmiş kişileri, Anadolu'da başlayan Milli Kurtuluş Hareketine katılmalarınıönlemek için Türkiye’den uzaklaştırmaya başladılar. Bunun için de en uygungördükleri yer İngiliz sömürgesi olan Malta Adası idi.İlk sürgün kafilesinin gönderilmesi 28 Mayıs 1919’de başladı. Sayıları 145 civarındaolan sürgünler Malta’da hapsedildiler. Malta Yârânı (arkadaşları) diye anılan Maltasürgünlerinden 64’ü Londra Görüşmelerinden sonra imzalanan protokol ile serbestkaldı. Diğerleri savaş suçlusu olarak alıkonmak istenince 16’sı adadan firar etmiş,geri kalanlar ise ancak Sakarya Savaşı’ndan sonraki 23 Ekim 1921’tarihli Türkİngiliz Esir Değişimi Anlaşması ile serbest kalarak geri dönebilmişlerdi.Azerbaycan Sovyet Hükümeti kurulduktan sonra (27-28 Nisan 1920) Anadolu’dakiMilli Mücadele Hareketine yardım ve destek kapsamında yapmış olduğu ilk önemlihareket Malta’daki Türk esirlerini kurtarma girişimi olmuştur. Bu anlamda Azerbaycan Sovyet Hükümeti, daha önce tutukladıkları İngiliz ve Fransızvatandaşlarını serbest bırakmak karşılığında İngilizler tarafından İstanbul’datutuklanan ve Malta’da hapsedilmiş bulunan Türk sivil ve asker esirlerin serbestbırakılması şartını İngilizlere iletmişti. Sovyet Rusya Hükümeti de diplomatik ilişkiiçerisinde olduğu Ankara nezdindeki nüfuzunu artırmak için Malta’daki Türkesirlerin de serbest bırakılmasını arzu etmiş ve bunu Azerbaycan Sovyet Hükümeti’neresmen bildirmiştir. Rusya’nın da onayıyla Azerbaycan Sovyet Hükümeti İngilizlerleMalta’daki Türk esirleri ile ilgili görüşmeleri başlatmıştır.Bu çalışmada Azerbaycan Sovyet Hükümeti’nin Malta’daki Türk esirleri konusundaİngilizler nezdinde başlattığı girişim ve yapılan görüşmeler; konuyla ilgili arşivbelgeleri, hatıratlar ile yapılan kitap, tez, makale ve bildiri gibi kaynaklarlar ışığındaele alınıp, incelenecektir.

Abstract

Following the Armistice of Mudros, the first thing done by the English was arresting and imprisoning the commanders who presided the Turkish armies and fought against them in the World War I. After a short time, they formally occupied and completely settled in Istanbul, which was already under their control, and invaded the Chamber of Deputies, which had just commenced its activities Then, they began expelling the politicians and statesmen who had the capability of both resisting the occupations and organizing the people against the occupations to prevent them from participating in the National Salvation Movement that started off in Anatolia. The place they considered to be most suitable for this was Malta Island, which was an English colony. Sending of the first group expellees began on 128 May 1919. The expellees who were around 145 people were imprisoned in Malta. 64 of the Malta expellees who are called as Malta Friends were released by virtue of the protocol signed after London Negotiations. When it was intended to retain the others as war criminals, 16 escaped from the island, and the remainder could be able to get released and return only by virtue of the Turkish-English Captive Exchange Agreement dated 13 September 1921 following the Battle of Sakarya. After establishment of Azerbaijan Soviet Government (27-28 April 1920), the first significant attempt it has undertaken within the scope of assistance and support to the National Salvation Movement in Anatolia was the attempt for rescuing the Turkish captives in Malta. In this sense, Azerbaijan Soviet Government had communicated the condition of release of the Turkish civilian and soldier captives who were arrested by the English in Istanbul and imprisoned in Malta in exchange for releasing the English and French citizens they had arrested previously. The Soviet Russian Government has asked for release of the Turkish captives in Malta in order to enhance its influence before Ankara, which it was in a diplomatic relationship with, and notified this officially to Azerbaijan Soviet Government. Azerbaijan Soviet Government initiated the negotiations with the English about the Turkish captives with consent of Russia. The attempt initiated and the negotiations made by Azerbaijan Soviet Government before the English in regard to the Turkish captives in Malta will be addressed and examined in the light of the sources such as archive documents, memories and books, theses, articles and papers concerning the subject matter.