Çeviribilimde Ortak Zemin Arayışları: Disiplinin Gidişatına Özdüşünümsel Bir Bakış

In Search of Common Ground in Translatology: A Self-Reflective Look into Discipline’s Trajectory

Özet

Bu çalışmanın temel amacı, çeviribilimin 1972’den günümüze kadar geçirmiş olduğu gelişim süre- cine ilişkin özdüşünümsel bir bakış sunmaktır. Bu amaç doğrultusunda, mevcut çalışma çeviribilimin “çeviri” olgusu etrafında kümelenen sorunsalları ele almayı hedefleyen bir akademik alan olarak özerkleşme yolunda hâlâ karşı karşıya olduğu zorlukları ortaya koymayı amaçlamaktadır. James Holmes çeviri odaklı araştırmaları ayrı bir bilim dalı olarak bütünleşme ve birleşmeye çağıralı nere- deyse bir yarım asır geçmiş olmasına rağmen çeviri odaklı araştırmalar alanı günümüzde hâlâ temel bilim-kuramsal sorunlarla mücadele etmektedir: Bu çalışma, çeviribilim alanında araştırma odağı (nesnesi) konusunda genel bir fikir birliği eksikliğinin yaşandığını göstermektedir; bunun sonucu olarak da çeviribilim hâlâ dilbilim, metindilbilim, edebiyatbilim, psikolinguistik, iletişimbilim, kültür araştırmaları ve sosyoloji gibi birçok bilim dalından terim, kavram ve kuram ödünç almaya devam etmektedir. Bu “dolaysız” disiplinlerarası etkileşim çeviribilim alanının translation studies, traductología ve traductologie gibi birçok araştırma geleneğine bölünüp parçalanmasına sebep olmaktadır. Çeviri- bilimcilerin alandaki birlikteliğin ve “ortak zemin”in kaybolmaya başladığıyla ilgili kaygılarına derleme kaynak ve antoloji yayınlarında da sıkça rastlanmaktadır. Fakat buna karşın günümüzde gelinen nokta, araştırmacıların çeviri olgusunu tüm unsurlarıyla açıklamaya hizmet edecek salt çeviribilimsel modeller oluşturmayı denemek yerine hâlâ diğer bilim dallarından model ve metodoloji ithal etmeye devam ettiklerini göstermektedir. Çeviribilimin yukarıda değinilen genel görünümü de göz önünde bulundu- rularak, bu çalışmada sistematik çeviri odaklı gözlem zemini oluşturma olanakları tartışılmaktadır. Nitekim sistematik çeviri odaklı gözlem zemininin tesis edilmesi, alanımızda yıllardır yaşanan bilim- kuramsal sorunların çözümüne katkıda bulunacaktır.

Abstract

The main goal of this paper is to provide a self-reflective look into the trajectory of translatology (Translationswissenschaft) from 1972 to the present. In accordance with this purpose, it aims to ad- dress the challenges which the discipline is still facing trying to achieve its autonomy as an academic field of research which should deal with the problems clustered round the phenomenon of “translation”. Although almost a half century has passed since James Holmes’ call for the consolidation of translation-oriented research as a separate discipline, the field of translation-oriented research is still struggling with basic scientific-theoretical problems: This study shows that there is still a lack of a general consensus regarding the research scope, i.e., the research object of the discipline as a result of which translatology keeps borrowing terms, notions and theories from various disciplines such as linguistics, text linguistics, literary studies, psycholinguistics, communication studies, cultural studies and, last but not least, sociology. This “direct” interdisciplinary interaction has led to a persistent fragmentation of the discipline into several research traditions such as translation studies, traductología and traductologie. Signs of scholars’ concerns of losing the communality and “common ground” in the discipline are also manifest in the publication of handbooks and readers. How- ever, the resulting situation today shows that scholars still import models and methodologies from other disciplines, let alone try to set proper translatological models which can serve to explain the phenomenon of translation with all its components. Taking also the overall picture of the discipline mentioned above into consideration, this study aims to discuss possible ways of creating a systematic translation-oriented observation structure which can help settling the main scientific-theoretical disputes in the discipline.

Anahtar kelimeler: Anahtar Kelimeler çeviribilim, özdüşünüm, görgül bilim dalı, çeviri odaklı gözlem