Edebiyattan Felsefeye, Deneme Türü Üzerinden Toplumsal Aidiyet ve Eleştirel Kuram: Adorno’dan Öğreneceğimiz Bir Şey Var mı?

From Literature to Philosophy, Belonging and Critical Theory through the Genre of Essay: What does Adorno Have to Teach Us?

Özet

Bireyi bir kimlik ve aidiyet çerçevesinde tanımlayan özcü görüşlere hem Antik dö-nemde hem de modern paradigma içinde yaygın olarak rastlamak mümkündür. Düşünce tarihinde tahakküm (herrschaft; domination) seviyesine ulaşan özcü ve baskıcı fikirlerin örnekleri bulunabileceği kadar, tahakküme karşı eleştirel düşüncenin değişik formlarına da rastlamak olasıdır. Ulus devlet yapısının güçlendiği, dünya savaşlarının yaşandığı ve aidiyet meselesinin sıklıkla şiddetle iç içe geçerek son derece çatışmalı ve karmaşık bir yapıya büründüğü yirminci yüzyılın düşünürü olan Theodor Adorno’nun eleştiriye yükle-diği işlev bu bağlamda değerlendirilebilir: Adorno bir baskı unsuruna dönüşen kimlik merkezli baskıcı politik yapılara karşı, eleştirel aklın nasıl harekete geçirilebileceğine dair bir öneride bulunur. Bu makale Adorno’nun “Der Essay als Form” (Biçim Olarak Deneme, 1958) adlı eserinde, düşünürün deneme türü ile dil ve edebiyat üzerinden, ta-hakküme karşı geliştirdiği epistemik ve politik tavrı diğer eserleriyle bağlantılı olarak incelemektedir. Bu çalışma ayrıca, Adorno’nun tahakküme karşı özcülük karşıtı (non-essentialist, non-identity, Nichtidentität) fikirlerini, yazarın çağdaşı olan ve benzer epis-temik-politik bir tavrı yine dil ve edebiyat üzerinden tartışan Edward Said ve Italo Cal-vino’nun kavramları ile karşılaştırmalı bir perspektifte değerlendirmektedir.

Abstract

Both in Antiquity and the modern paradigm, it is possible to come across es- sentialist views that identify people with a sense of belonging or an identity. In the history of thought, one may encounter examples of such essentialist and oppressive ideas reach- ing the level of domination (herrschaft), as well as various forms of critical thinking that undermine oppression of this kind. Theodor Adorno is a philosopher of the twentieth cen- tury, when the nation-state structure was strengthening, the world wars took place, the issue of belonging often intertwined with violence, and took on an extremely conflicting and complex structure. The function Adorno attributes to critique could be read in this context. He develops an argument as to how critical reason could be mobilized against essentialist and totalitarian political structures. This article offers an analysis of Adorno’s “Der Essay als Form” (The Essay as Form, 1958) in connection with the au- thor’s other prominent works, paying close attention to epistemic and political attitudes on language and literature. This study also offers a comparative analysis on the uses of language and literature in the context of non-identity thinking, as proposed by Adorno and his contemporaries, Edward Said and Italo Calvino.