ÂŞIK EDEBİYATININ OLUŞUMU VE GELİŞİMİNDE ALEVİ-BEKTAŞİ ZÜMRELERİN YERİ VE ÖNEMİ

THE ROLE AND IMPORTANCE OF ALEVI-BEKTASHI COTERIES IN THE FORMATION AND DEVELOPMENT OF MINSTREL LITERATURE

Özet

Âşık edebiyatının kökenleri kamlara kadar uzanmaktadır. Kam sanatından ozan sanatına, ozan sanatından âşık sanatına ge- çişte toplumun değişen sosyo-kültürel ihtiyaçları etkili olmuştur. Toplumun inanç önderleri konumunu koruyan bu sanatçılar, eski Türk inançlarından İslâm dinine geçiş- te ve zamanla ortaya çıkan çeşitli dinî zümrelerde de saygın bir yere sahiptirler. Azerbaycan, Anadolu ve Rumeli sahalarında ozanlıktan âşıklığa geçişte de İslâmiyet'le birlikte değişen sosyo-kültürel ihtiyaçların etkisi belirgindir. Toplumun töre kurucusu/anlatıcısı, inanç önderi, bilgesi, öğreticisi, anlatıcısı, oyuncusu, doğmaca şiir söyleyebilen şairi, kopuzcusu, bestecisi, bakıcısı (ırkıl, falcı,büyücü), sağaltıcısı / (ocaklı/hekim, eczacı), elçisi, danışmanı gibi çeşitli görevleri bulunan kamlar, sosyo-kültürel hayatın saygın temsilcileridir (Durbilmez, 2016c:484). Kamlara özgü bu özelliklerden birkaçını ta- şıyan âşıklar da vardır. Aynı şekilde AleviBektaşi zümrelerin "baba", "dede", "pir", "sultan" gibi adlarla anılan temsilcilerinde de kamlara özgü çeşitli özellikleri bir arada bulmak mümkündür. Kam Ata'nın yolunda giden ve şaman, baksı, oyun, akın, ozan gibi adlarla anılan sanatçı inanç önderlerinin ulularına da Türk dünyasında zamanla ata, bab/ baba, dede gibi adlar/ unvanlar verildiği görülür. Ozanlıktan âşık tipi sanatçılığa geçiş- te tekke-kışla-kahvehane yakınlaşmasının etkili olduğu bilinmektedir. Tekke-kışlakahvehane yakınlaşmasına öncülük eden "tekke" öncelikle Bektaşi tekkeleridir. O dönemdeki "kışla"nın tamamına yakını da Bektaşi idi. Çünkü Yeniçeri askerlerin hepsi zaten Bektaşi idi. Âşık edebiyatının kurulu- şunda ve gelişmesinde çeşitli Alevi-Bektaşi zümrelere mensup âşıkların ve derviş-büyücü), sağaltıcısı / (ocaklı/hekim, eczacı), elçisi, danışmanı gibi çeşitli görevleri bulunan kamlar, sosyo-kültürel hayatın saygın temsilcileridir (Durbilmez, 2016c:484). Kamlara özgü bu özelliklerden birkaçını ta- şıyan âşıklar da vardır. Aynı şekilde AleviBektaşi zümrelerin "baba", "dede", "pir", "sultan" gibi adlarla anılan temsilcilerinde de kamlara özgü çeşitli özellikleri bir arada bulmak mümkündür. Kam Ata'nın yolunda giden ve şaman, baksı, oyun, akın, ozan gibi adlarla anılan sanatçı inanç önderlerinin ulularına da Türk dünyasında zamanla ata, bab/ baba, dede gibi adlar/ unvanlar verildiği görülür. Ozanlıktan âşık tipi sanatçılığa geçiş- te tekke-kışla-kahvehane yakınlaşmasının etkili olduğu bilinmektedir. Tekke-kışlakahvehane yakınlaşmasına öncülük eden "tekke" öncelikle Bektaşi tekkeleridir. O dönemdeki "kışla"nın tamamına yakını da Bektaşi idi. Çünkü Yeniçeri askerlerin hepsi zaten Bektaşi idi. Âşık edebiyatının kurulu- şunda ve gelişmesinde çeşitli Alevi-Bektaşi zümrelere mensup âşıkların ve derviş-büyücü), sağaltıcısı / (ocaklı/hekim, eczacı), elçisi, danışmanı gibi çeşitli görevleri bulunan kamlar, sosyo-kültürel hayatın saygın temsilcileridir (Durbilmez, 2016c:484). Kamlara özgü bu özelliklerden birkaçını ta- şıyan âşıklar da vardır. Aynı şekilde AleviBektaşi zümrelerin "baba", "dede", "pir", "sultan" gibi adlarla anılan temsilcilerinde de kamlara özgü çeşitli özellikleri bir arada bulmak mümkündür. Kam Ata'nın yolunda giden ve şaman, baksı, oyun, akın, ozan gibi adlarla anılan sanatçı inanç önderlerinin ulularına da Türk dünyasında zamanla ata, bab/ baba, dede gibi adlar/ unvanlar verildiği görülür. Ozanlıktan âşık tipi sanatçılığa geçiş- te tekke-kışla-kahvehane yakınlaşmasının etkili olduğu bilinmektedir. Tekke-kışlakahvehane yakınlaşmasına öncülük eden "tekke" öncelikle Bektaşi tekkeleridir. O dönemdeki "kışla"nın tamamına yakını da Bektaşi idi. Çünkü Yeniçeri askerlerin hepsi zaten Bektaşi idi. Âşık edebiyatının kurulu- şunda ve gelişmesinde çeşitli Alevi-Bektaşi zümrelere mensup âşıkların ve derviş şairlerin önemli bir yeri bulunmaktadır. Bu araştırmada, âşık edebiyatının kuruluşunda ve gelişmesinde Alevi- Bektaşi zümrelerin yerinin ortaya çıkarılması amaçlanmaktadır.

Abstract

The origins of minstrel literature extend to the shamans (kams). The socio-cultural needs of the society have influenced the transition from shamanic art to bard art, and from bard art to minstrel art. These artists, who keep the faith leader chair of the community, have a respectable place in the transition from earlier Turkish beliefs to Islamic religion and in various religious groups that emerged over time. Effects of the socio-cultural needs that has changed with the transition to Islam are also obvious in the transition from the bard age to minstrelsy in Azerbaijan, Anatolia and Rumeli Shamans, who had various duties in the society such as being moral founder/ narrator, belief leader, wise man, teacher, performer, improvised poet, qopuz-player, composer, nurse (“ırkıl”, fortune teller, sorcerer), remedial / (ocaklı / doctor, pharmacist), ambassador, consultant, were reputable delegates of the socio-cultural life (Durbilmez 2016c:484). There are minstrels that have a few of the shamanic features. Likewise, it is possible to find various features unique to shamans in some delegates named such as “baba”, “dede”, “pir”, “sultan” of Alevi-Bektashi coteries. It is seen that the grand ones of artist belief leaders named such as shaman, “baksı”, “oyun”, “akın”, “ozan”, and pursuit the way of Kam (shaman) Ata has also been titled as “ata”, “bab/baba”, “dede” in Turkish world. It is known that the rapprochement of lodge-barrack-coffeehouse has been effective in the transition from bard period to minstrel art period. The lodge that have pioneered to the rapprochement of lodgebarrack-coffeehouse is primarily the Bektashi lodges. Almost all of the barracks of that period was Bektashi. Because all of the janizaries were Bektashi. Minstrels and dervish-poets from various Alevi-Bektashi coteries has an important role in the foundation of minstrel literature. In this study, it is aimed to reveal the role of Alevi-Bektashi coteries in the foundation and development of minstrel literature.