Likra'daki ünik bir keşif: Myra'nın Limanı Andriake'deki antik sinagog

Özet

Yabancı Öz Yok

Abstract

2009 yılında Myra-Andriake kazılarının ilk kazı sezonunda, Myra'nın liman mahallesi olan ve sonradan büyüyerek yine Myra'ya bağlı bir liman yerleşimine dönüşen Andriake'nin güney kıyısındaki merkezi liman yapıları bölgesinde, Horrea Hadriani'nin kuzeybatı köşesi önünde, daha önce literatürde yalnızca "Apsisli Yapı" olarak adlandırılan ve işlevi konusunda çeşitli varsayımlar öne sürülen kalıntıda kazılar gerçekleştirilmiştir. Ele geçen bulgular yapının hiç düşünülmediği halde bir sinagog olduğunu göstermiştir. Limanın kalbini oluşturan en önemli noktada bulunan yapının aynı sezonda kazısı bitirilmiş ve konsolidasyonu yapılmıştır. İçinde ortaya çıkartılan 282 parça eserin çoğunluğu apsis çukurundaki dolguda ele geçen erken eserlerdir.Mimari verilere göre Andriake sinagoğunun bu dönem bölgede var olan şapeller gibi apsisli ancak küçük boyutludur. Üç yapım evresi tespit edilmiştir. Ana odasının iki katlı olduğu ve apsis ile içindeki nişin ikinci kattan ancak kullanılmış olabileceği tespit edilmiştir. Apsis kısmı alt kat düzeyinde dolgulu inşa edilmiştir. Diğer fonksiyonlara yönelik olarak özellikle batı yanda mekânlar bulunmaktadır. Ele geçen veriler ve bunların benzerleriyle karşılaştırılmasıyla yapının büyük olasılıkla İ.S. 5.-6. yy.'da yapılmış olabileceği düşünülmektedir.Küçük buluntular arasında sinagog dönemine ait olan en önemli bulgular üç menora levhasına ait parçalar ile üç adet yazıttır. Tam ele geçen 1 nolu levhada, menora tasvirinin etrafında profilli bir çerçeve görülür. Profilli çerçevenin içinde ana öğe olarak bir menora (yedi kollu şamdan), bir yanında şofar (boynuz) ve diğer yanında etrog (bir tür narenciye) ve lulav (palmiye dalı) bulunmaktadır. Bunların haricinde yarım halde tamamlanabilen bir başka menora tasvirli levha, çok küçük bir parçası günümüze ulaşan bir başka levha ile bezemesiz bir levha, çeşitli trapez kesitli arşitrav parçaları, sütunçe ve korkuluk payeleri sayılabilir.Andriake sinagogu liman yerleşiminde, bir tapınak kuracak denli yeterlilikte bir Yahudi topluluğunun varlığını kanıtlamaktadır. Ancak çevresindeki diğer yapıların fonksiyonlarının henüz bilinmeyişi bu topluluğun niteliği ve niceliğini anlamak için yeterli değildir. Ayrıca kazıların yeni başlamış olması ve kentin neredeyse tamamının gömülü olması nedeniyle ana kent Myra'daki Yahudi topluluğu hakkında henüz bir şey bilinmemektedir. Beklenen, Myra'da da bir Yahudi cemaatinin olması yönündedir.Andriake'de bulunan sinagog, yerleşimin en anıtsal yapısı olan Granarium'un denize bakan cephesinin hemen kuzeybatısında bulunması ve giriş cephesinin limana yönelik olması, bunun yanı sıra yerleşim içinde merkezi konumda olması dikkat çekicidir.Anadolu'da bugüne kadar kazılarda sinagog yapısı açığa çıkartılan antik yerleşimler Priene, Miletos, Misis (Mopsuhestia) ve Sardis'tir. Bunlardan Priene ve Sardis'tekilerin sinagog olduğu kesindir ancak Miletos ve Misis'teki yapıların sinagog olduğu hâlâ tartışmalıdır. Bu yapılar plan tipleriyle Andriake'dekine benzemeseler de, Anadolu'daki sinagoglar hakkında İ.S. 4. yy.'dan İ.S. 7. yy. başlarına kadar bilgi verirler. Andriake sinagogu, Anadolu'da ortaya çıkartılan ve sinagog olduğundan şüphe duyulmayan üçüncü yapıdır. Diaspora sinagoglarında Musevilikle ilgili temel özelliklerin bulunmasının yanı sıra, yerel özelliklerin de şekillendirici olduğu kabul edilir.Likya Bölgesi'nde Yahudi varlığına ilişkin mimari ve ikonografik kanıtlar ilk kez bir arada ve kuşku içermeyen biçimde ele geçmiş ve Likya kültür katmanlarına bir yenisi daha eklenmiştir. Bu kanıtlar hem yazıtlar hem mimari dekorasyon ve ikonografik öğelerde hem de mimaride söz konusudur. Bulguların analizi sinagogun Î.S. 5.-6. yy.'lardan olduğunu göstermektedir. Andriake'deki arkeolojik ve epigrafik bulgular Anadolu'da Roma ve Bizans dönemlerini dinsel/sosyal yapılanmasmdaki Yahudi cemaatinin yerinin ve erken varlığının ve biçiminin anlaşılması üzerine önemli bir keşiftir. Bir liman yerleşimi olan Andriake'de keşfedilen sinagog hem limandaki Yahudi topluluğuna hem de ve özellikle limana ticaret için gelen Musevilerin kullanmasına yönelik yapılmıştır. Bu uluslararası ticaretin yansıdığı ana kent Myra'da da Yahudi cemaatinin devamı beklenebilir. Günlük yaşamda Yahudilerin kullandıkları diğer eşyalar erken Bizans Dönemi genel karakteri taşımaktadır, birbirinden ayırmak ve Yahudilerin kullanmış ve/veya üretmiş olduklarını belirlemek olanaksızdır. Dolayısıyla korkuluk levhalarmdaki kabartmalar Musevi varlığının anlaşılması açısından büyük önem taşımaktadır. Yan yana sıralanmış kandillerden oluşan friz parçası ünik bir bulgudur. Andriake yazıtlarında görülen "İsrael" kelimesi, Anadolu'daki Yahudi yazıtlarında nadir görünen bir ifadedir. Hellence yazıtlar ile Hellence şahıs isimleri Andriake'deki Yahudi cemaatinin Anadolu'nun diğer bölgelerinde olduğu gibi Hellenize olduğuna işaret ettiği gibi, Hellenceyi yazı dili olarak kullandığını da göstermektedir. Apsis çukurunda dolgu malzemesi olarak kullanılmış olan erken dönemlere ilişkin karışık malzemeler şimdilik Bizans öncesi Andriake'nin bir özeti gibidir. Andriake kazılarında keşfedilen bu bulgulardan sonra birçok kazı, depolarındaki bulgularını ve alanlarındaki kalıntıları bir kez daha gözden geçirmek zorundadır. Tüm bu bulgular Myra'da, Andriake'de ve bölgede yeni Yahudi izlerinin gelmeye devam edeceğini göstermektedir.