Dağlık kilikya'da Roma ve Erken Dönemi'nde çiftlikler

Özet

Yabancı Öz Yok

Abstract

Dağlık Kilikya Bölgesi'nin doğusunda gerçekleştirilen yüzey araştırmalarında, çok sayıda kırsal yerleşim tespit edilmiştir. Atölye, çiftlik ve köylerden oluşan bu kırsal yerleşimlerin varlığı bölgenin Antik Çağ ekonomisinde tarımsal üretimin önemli bir rol oynadığına ve üretime yönelik farklı modellere işaret eder. Roma'nın doğusunda, Hellenistik Dönem'den gelen ve Bizans Dönemi'nin içlerine kadar uzayan küçük çiftlik ve köy temelli bir ekonominin varlığına ilişkin çok sayıda literatür ve arkeolojik kanıt bulunmaktadır. Sürdürülen yüzey araştırmalarda çok sayıda iyi korunmuş benzer örnekle karşılaşılması bu süreci destekler. Araştırmanın gerçekleştirildiği alanda, kırsal yerleşimler bütün coğrafyaya yayılmış durumdadırlar ve buralarda çok sayıda üretim donanımı da tespit edilmiştir. Bölgedeki kırsal yerleşimlerin tamamını ele almak bu çalışmanın sınırlarını aşacağı için bu çalışmada sadece sınırlı sayıda çiftlik üzerinde durulacaktır. Ele alınan çiftlikler, bölgede tespit edilen çok sayıdaki çiftliğin küçük bir parçası olmasına karşın sahip oldukları iyi korunmuş kalıntılarıyla bölgesel bir tipoloji oluşturmaya ve tarihleme yapmaya yardımcı olabilecek özelliklere sahiptirler. Bu çiftliklerden bazıları daha önce tarafımızdan bir yayın olarak değerlendirilmiş olmasına karşın, süreç içerisinde bölgede çok sayıda yeni çiftliğin tespit edilmesi ve belgelenme tekniklerinin gelişmesi bunların tekrar değerlendirilmelerine imkan sağlamıştır. Bugüne kadar, sözkonusu bölgede kırsal yerleşimler ve tarihi-coğrafya üzerine az sayıda çalışmanın yapılmış olması, buna karşın yerleşim düzenlemesi konusunda yapılan çalışmaların olmaması, çiftliklerin bölgesel bir organizasyon ve yerleşim düzenlemesinin varlığı hakkında sağlayacağı verilerin ele alınmasını zorunlu kılmıştır. Ancak bunların bölgesel organizasyon içerisindeki yerlerinin tartışılması başka bir çalışmanın konusu olacaktır. Bu çalışma, yapılacak daha kapsamlı bir çalışmanın ilk sonuçlarını içermektedir ve bölgedeki bu çiftliklerle ilgili sorunlara da cevap bulmayı hedeflemektedir: Yöreye özgü tipik bir çiftlik modeli söz konusu mudur? Varlığını literatürden bildiğimiz, geniş toprak sahiplerinin varlığına ait kanıt var mı? Hangi dönemlerde, hangi ihtiyaçlara bağlı olarak çiftlikler ortaya çıktı ve gelişti? Roma ve sonraki dönemlerde çiftlik sayılarının hızlı artışının nedenleri nelerdir? Çiftlik ve köy yerleşimleri arasındaki ilişkiler nelerdir? Bölgede, Roma ve sonrasındaki dönemlerde görülen çiftlik geleneginin bölgedeki en erken başlangıçları nelerdir? Dağlık Kilikya Bölgesi'ndeki kırsal yerleşimler tipolojik olarak çeşitlilik gösterir: Basit ya da daha kompleks çiftlikler, küçük köyler, kentlere yakın konumdaki orta ya da büyük boyutlu köyler, ürünün işlenmesi için köylerin için de ya da bağımsız şekilde yapılmış atölyeler.Araştırmanın sürdürüldüğü alanda farklı tiplerde çiftlikler tespit edilmiştir. Bunlar, sahip oldukları yapılar açısından basitten daha kompleks çiftliklere doğru değişiklik gösterirler. Bazı çiftlikler büyük boyutludurlar ve mimari yapılanma açısından komplekstirler. Bunlar, toprak sahibinin ya da çiftlik yöneticisinin ikamet ettiği bir çiftlik evinin yanısıra atölye ve depolama amaçlı kullanılan mekanları, konutları, farklı tiplerde mezarları, üretim donanımlarını, kutsal alanları ve sarnıçları içlerinde barındırırlar. Bununla birlikte, çiftliklerin dönemler boyu sürekli kullanımlarının olduğu ve içlerindeki yapıların bazılarının sonraki kullanım evrelerinde ihtiyaca bağlı olarak eklendikleri de anlaşılmaktadır. Çiftlik evlerinin yüzleri güneye ya da güney batıya bakmaktadır ve bazen bu yönde bulunan bir avluya açılmaktadır. Çiftlik evleri genellikle iki katlıdır ve alt katları tarımsal amaçlara hizmet ederken, üst katları yaşam mekanı olarak kullanılmıştır. Bölgedeki çiftlik evleri standart bir plana sahip değildirler. Bölgedeki çiftliklerin bazılarının duvarla çevrili bir alan içerisinde yeraldıkları ve böylece tahkimli bir çiftlik görünümünün ortaya çıktığı görülür. Keşlitürkmenli'deki iyi korunmuş çiftlik, böyle bir örnektir ve bu duvar içerisinde ikamet ve depolama için kullanılmış olması muhtemel yapılar vardır, ayrıca merkezi bir avlu da bu duvarlar içerisinde yeralmaktadır ve avlunun uzun kenarlarında ise muhtemelen ahşap sundurmalar yer almaktadır. Benzer özellikler Çildiremez, Sömek Vakıf ve Esseler'deki çiftliklerde de görülür. Bununla birlikte, etrafı bir duvarla çevrili olmayan, yanında veya önünde bir avluya sahip çiftlik örnekleri de tespit edilmiştir. Gökkale'de avlu çiftlik evinin önünde yeralmaktadır. Bu avluların taş bir zemin döşemesine sahip oldukları ise korunmuş örneklerin tespit edilmesinden anlaşılmaktadır. Ayrıca, avlunun içinde, genellikle bütün avluyu kaplayacak büyüklükte sarnıçlar bulunmaktadır.Kulelerin de bölgedeki çiftliklerde yaygın bir özellik olduğu anlaşılmaktadır. Çildiremez ve Keşlitürkmenli'de çiftliği çevreleyen duvarın köşelerinde dört kule yeralması, tahkimli bir çiftlik görünümünü pekiştirir. Bununla birlikte, çiftliği çevreleyen duvarın kenarında tek bir kule içeren örnekler de çok sayıdadır. Bazı çiftlikler de ise, çiftliğin kuleye sahip olmamasına karşın, bu ihtiyaç çiftlik evinin kule görünümünde yapılmasıyla giderilmiştir. Bizans kaynaklarında limitanei olarak bilinen ve askeri yerleşimcilerin konutları olduğu önerilen bu tür tahkimli çiftliklerin, Filistin'de olduğu gibi, Dağlık Kilikya Bölgesi'nde de askeri amaçlardan daha çok çiftlik sahibinin mülkleri olarak hizmet gördüğü ve toprak sahipleri tarafından değerlendirildiği söylenebilir.Çiftliklerin etrafında çok sayıda konut da tespit edilmiştir. Bunların varlığı, çiftliklerin dönemler boyunca sürekli kullanıldıklarını kanıtlamanın yanısıra özellikle bazı çiftliklere erken Bizans Dönemi'nde küçük bir köy yerleşimi kimliği de kazandırmıştır.Bazı çiftliklerde kiliselerin bulunması dikkat çekicidir. Bu kiliselerin, gerek bulundukları konum, gerekse de inşa teknikleri, sonraki kullanım evrelerinde çiftliklere eklendik