Antikçağ'da meşhur bir taşın kullanım alanları ve yataklarının yeriyle ilgili bir değerlendirme

Gagates: θαυμάσιος λίθος remarks on the beds and areas of use of a gem reputed in antiquity

Özet

Antik Dönem’de tıbbi, korunma ve günlük ihtiyacı karşılama amaçlı pek çok doğalmineral, bitki ve taş kullanıldığı günümüze ulaşan pek çok kaynak aracılığıyla bilin - mektedir. Bu kaynaklardan en meşhuru Yaşlı Plinius’un İ.S. 77-79 yıllarında kaleme al - dığı ve dünyanın matematiksel değerlerinden kıymetli taşlara kadar anlattığı 37 kitaplık Naturalis Historiaadlı eseridir. Anavarzalı (Anazarboslu) eczacı ve botanikçi PedaniusDioskurides’in İ.S. 1. yy. ortalarında yazdığı De materia medica/περὶ ὕης ἱατρικῆς ( Tıbbi maddeler hakkında) adlı eseri antik dünyada yüzyıllarca kullanılmış ve 16. yy.’a kadar tıpdünyası için baş referanslardan birisi haline gelmişti 1 . Klasik Dönem’in Hippokrates’i gibi,Roma Dönemi’nin en meşhur hekimlerinden olan Galenos’un İ.S. 2. yy.’da tıp dünyasına yaptığı katkılar ve bıraktığı eserler saymakla bitmez. Aynı şekilde geç Antik Dönem’de debu doğal malzemelerin kullanımı ile ilgili olarak eserler yazılmaya devam etti. İmparatorIulianus’un doktoru Oribasios, İskenderiye’de tıp tahsisi görmüş olan Doğu Roma âlimi Aetios gibi büyük isimler doğal malzemelerin tıbbi, korunma ve günlük değişik amaçlarlakullanımı hakkında insanları bilgili tutmaya devam etmişlerdir.Bu ünlü isimlerin yanında pek çok isimden de bahsedilebilirdi, fakat çalışmanın ko - nusu bu yazarların ve bazı eserlerin bahsettiği ilginç bir doğal malzemedir. Bu malzeme,antik dünyada çok meşhur olup, gazıyla yılanlardan korunulan, sara hastalarının teşhisin - de kullanılan, kadınları histeri nöbetlerinde sakinleştiren, bağırsak kurtlarını döken, başağrılarını kesen, kalp sorunlarını gideren, kadın hastalıklarını iyileştiren, takı amaçlı kul - lanılan ve başka birçok işe yarayan bir taştır: Aetios’un θαυμάσιος λίθος “Harikulade Taş” olarak kaydettiği 2 Gagates Taşı (Λίθος γαγάτης ). Söz konusu taşın Antalya bölgesi açısın - dan da bir önemi vardır ki, bu da antik kaynaklara göre taşın Lykia’da Gagai kenti yakın - larındaki Gages Nehri ağzı yakınlarında elde edilmesi ve Gagates ismini de bundan dolayıalmış olmasıdır. Bu çalışma, Gagates taşını Antik Dönem’deki kullanım alanlarıyla birlikte tanıtmakta, taşla ilgili bilinen antik kaynakları değerlendirerek tarihi coğrafya açısından yataklarının nerede olabileceğine dair teorik öneriler getirmektedir. Çalışmanın diğer birhedefi de, konuyla ilgilenebilecek arkeoloji, jeoloji ve ilgili diğer alanlardaki bilim insanla - rımıza filolojik ve tarihi-coğrafi verilerin sunulmasıdır. Metin içerisinde parantez içlerinde verilmiş olan “T” numaraları Testimonia bölümündeki ilgili antik kaynağa işaret etmektedir.

Abstract

Many ancient sources mention various medical treatments by means of minerals, plants and stones. One of the most famous sources is the Natural History of Pliny the Elder. De materia medica “on medical material” of Pedanius Dioscurides has been effectively used until the 16th century, being considered one of the most important reference sources. The writings of the physician Galenos are immensely large, presenting an immeasurable contribution to the science of medicine. In later period Oribasios, the physician of Julian, and Aetios, who was educated in Alexandria, continued the tradition of their predecessors in medicine. The reason why only these ancient authors are mentioned here is that they all provide information on an interesting stone, which is reported as able to drive serpents away, diagnose epilepsy, calm the women down in their hysterias, evacuate worms, ease heart problems, heal the gynaecological diseases, is used as an ornament for jewellery and has many other uses, i. e. λίθος γαγάτης – The Stone of Gagates. This stone is important for the region of Antalya, because it was recorded by ancient authors that this stone was found by the estuary of a river called “Gages” near to Gagai in Lycia and named after this river. The stone is described as a modern jet stone, which fits perfectly with ancient descriptions. Although it is a form of lignite, containing bitumen and petroleum, it is not used for heating. In Anatolia, the most similar stone to Gagates is the Oltu Taşı, mined in Erzurum. Apart from Turkey, this form of stone can be found in, Russia, Germany, France, Spain, Portugal, North America and Britain. Unfortunately there has been no evidence found to date concerning the stone and the river around Gagai, though there are suggestions for Gages as it may be the ancient name of the Alakır Çay or Gavur Çayı. Intensive research conducted around this area will almost certainly enlighten us on this issue of the location of Gages River and Gagates mine.