Dergiler / ADALYA / 2014 / Cilt: 0 - Sayı: 17
The Dancing Attis:A Bronze Statue from the Macellum / Agora of Perge
- Dergi
- ADALYA
- Sayfa
- 123–144
- DOI
- —
Özet
1971 yılında Perge macellumunun doğu galerisinde bronz bir heykele ait parçalar açığa çıka-rılmış ve heykelin Attis'i betimlediği belirlenmiştir. Antalya Müzesi'ne teslim edilen buluntular2011 yılında İstanbul Üniversitesi kazı heyetinin kararı ve TURSAB'ın desteği ile yeniden elealınmıştır. E.Koçak tarafından gerçekleştirilen konservasyon ve restorasyonda, her aşama bel-gelenmiş ve müdahalelerin geri dönüşlü olması amaçlanmıştır. Kalça hizasındaki eksikliklerden dolayı, eser birbirine değmeyen iki parça halinde, fakat bütün bir heykel görünümü yaratacak biçimde ayağa kaldırılmıştır. Çalışma, tekniğe dair bazı bilgiler devermiştir: 1)Analizler heykelin esas olarak bakır vekurşun karışımından (alaşım değil) yapıldığını ve kalay içeren bakırın hurda olabileceğini gös-termiştir. Antik onarımlarda kalay oranı yüksektir. 2)Yaldızlama ve patinasyon izine rastlanma-mış, fakat dudaklarda kırmızımsı renk, gözbebeğinde altın enkrüstasyon görülmüştür -analizyapılamamıştır. 3) Döküm hatalarına yönelik yamalama yoğundur. 4) Sağ kolun Antik Çağ'dakaybolması sonucunda ağırlık merkezi değiştiğinden, sağ omuz altına kabaca kalıplanmış bir kurşun kütle eklendiği; ayrıca, kopan sol ayağın birlevha ilebileğe tutturulduğu saptanmıştır.5) Kaidede heykelin ayak izleri, giyside bezeme ortaya çıkmıştır. 6) Endirekt döküm yöntemive başlık ile ayakta birleştirmeye dair bazı ayrıntılar tespit edilebilmiştir. Yuvarlak bronz kaide üzerindeki doğal boyuttan biraz küçük heykel, çok genç bir erkek fi-gürünü betimler. Kaidedeki izler lehim kullanıldığını ve sağ ayağın öne atıldığını; ayak altında-kidestekler ise, figürün ayak ucuna yükseldiğini gösterir. Figür sağa dönerken, sol kolu geride kalmış, parmakları abartılı biçimde kıvrılmıştır. Hareket, tutukluğuna karşın, dans ile bağdaştır. Eksik sağ kol yukarıya kalkmış ve kontekstteki yeşermiş dalı yükseltmiş olmalıdır.Uzun kollu bir üst ve pantolon içeren tek parça giysi, Svastika ve yıldız-rozet bezeli birkuşakla göğüste sınırlanır. Karın, yanlar ve kasıklar çıplaktır. Kalçaları örten pantolon, bacakekseninde açıklıklar bırakacak şekilde fibulalarla tutturulmuştur. Ayakkabılarda pantolondakigibi açıklıklar vardır. Kumaş kıvrımları seyrek ve çizgiseldir. Ekonomik işçilik, bir yandan figü-rü çıplaklığa yaklaştırırken, diğer yandan da anatomik ayrıntıların örtülmesini sağlar.Yıldız bezeli Phryg başlığından taşan saçlar dalgalı, yüz oval, burun sivridir. İri gözler yüzile birlikte biçimlendirilmiş, gözpınarı ve iriste kabartma, iris çevresinde kazıma uygulanmış-tır. Gözbebeğinde çukur yoktur, sağdakini çevreleyen altın enkrüstasyon sağlam durumdadır.Neşeli bir gülümseme aralık dudaklardan yüzün tümüne yayılır. Gençlik, dans ve giysi tipi Perge heykelini Kybele'nin eşlikçisi Attis ile bağdaştırır. Dans taş-kın bir ekstasisin hükmettiği Kybele ritüellerinin "hayati" bir parçasıdır. Attis bu tür bir ortamda kendini hadım edip son nefesini vererek bitkisel yenilenmeye zemin hazırlamıştır. Dans gibigençlik de Perge Attis'i ve analojilerinde yenilenme kavramının bir göstergesidir. Ancak ana-lojiler nadiren neşe ifade eder. Neşe ölümle sonuçlanan kendini hadım etme eylemine aykırıgözükmekle birlikte, Attis'in ilettiği yenilenme umudu ile örtüşür. Ona adanmış Mart törenlerin-de kendini yaralama ve yas günlerini, yeniden doğuş kutlamaları (Hilaria) izlemiştir. Heykelde neşeli ifade ve sağ eldeki yeşermiş dal yeniden doğuş ve ona bağlı bolluk kavramlarını somut-laştırmaktadır. Karın ve kasıkları çıplak bırakan giysi de yenilenme aracı olarak erkekliğin giderilmesineatıfta bulunur. Attis'in betimlerinde Hellenistik Dönem'den itibaren tekrarlanan bugiysi tipin-deçoğunlukla kuşak yoktur, var olduğunda dasınırlayıcı işlev taşımaz. Heykeldeki düzenle-me, Attis'in üzerinde M.Ö. 4.yy.'dan itibaren görülen, anaksyrides ve yüksek kuşaklı tunicamanicata'dan oluşmuş giysi tipine yaklaşmakta ve iki standart giysi tipinin alışılmadık bir tarzda kaynaştırıldığı izlenimini yaratmaktadır. Kuşak ve başlıktaki yıldızlar ise, Attis'in M.S. 2.yy.'ın ikinci yarısında yükselen göksel kimli-ğini vurgular. Bu özellik giderek onun ölümsüzlük sağlayan bir varlığa evrilmesine yol açmıştır -Iulianus Apostata'nın söz ettiği Attis'in "yıldızlı başlığı" anımsanabilir-.Perge Attis'i uzun birsürece yayılmış standart öğeler içerdiğinden, ikonografi odaklı incetarihleme mümkün değildir. Üslup değerlendirmesi de bu konuda kritik bir sonuca ulaşmaz.Yüz ile birlikte dökülmüş gözlerin geç Hadrianus zamanına t.p.q. vermesi önemlidir. İristekazıma, gözbebeğinde çukur bulunmaması, eseri bu işçiliğin henüz standartlaşmadığı geçHadrianus - erken Antoninuslar dönemine tarihleyecektir. Heykel buluntu yeri olan macellum çerçevesinde ele alındığında, tarihleme farklılıklarıgöze çarpar. Son araştırmada macellumun inşası geç Antoninuslar dönemine tarihlenmiştir.Yapıda bulunan bazı heykel ve heykel kaideleri farklı zamanlara aittir -rahip heykeli, Attisheykeli gibi, erken Antoninuslar dönemine atfedilmiş, kaidelerden t.p.q. 212 ve Tetrarkhi tarih-leri elde edilmiştir. Çeşitlilik heykel dekorasyonunda tekrar kullanım ve eklemeye
Abstract
1971 yılında Perge macellumunun doğu galerisinde bronz bir heykele ait parçalar açığa çıka-rılmış ve heykelin Attis'i betimlediği belirlenmiştir. Antalya Müzesi'ne teslim edilen buluntular2011 yılında İstanbul Üniversitesi kazı heyetinin kararı ve TURSAB'ın desteği ile yeniden elealınmıştır. E.Koçak tarafından gerçekleştirilen konservasyon ve restorasyonda, her aşama bel-gelenmiş ve müdahalelerin geri dönüşlü olması amaçlanmıştır. Kalça hizasındaki eksikliklerden dolayı, eser birbirine değmeyen iki parça halinde, fakat bütün bir heykel görünümü yaratacak biçimde ayağa kaldırılmıştır. Çalışma, tekniğe dair bazı bilgiler devermiştir: 1)Analizler heykelin esas olarak bakır vekurşun karışımından (alaşım değil) yapıldığını ve kalay içeren bakırın hurda olabileceğini gös-termiştir. Antik onarımlarda kalay oranı yüksektir. 2)Yaldızlama ve patinasyon izine rastlanma-mış, fakat dudaklarda kırmızımsı renk, gözbebeğinde altın enkrüstasyon görülmüştür -analizyapılamamıştır. 3) Döküm hatalarına yönelik yamalama yoğundur. 4) Sağ kolun Antik Çağ'dakaybolması sonucunda ağırlık merkezi değiştiğinden, sağ omuz altına kabaca kalıplanmış bir kurşun kütle eklendiği; ayrıca, kopan sol ayağın birlevha ilebileğe tutturulduğu saptanmıştır.5) Kaidede heykelin ayak izleri, giyside bezeme ortaya çıkmıştır. 6) Endirekt döküm yöntemive başlık ile ayakta birleştirmeye dair bazı ayrıntılar tespit edilebilmiştir. Yuvarlak bronz kaide üzerindeki doğal boyuttan biraz küçük heykel, çok genç bir erkek fi-gürünü betimler. Kaidedeki izler lehim kullanıldığını ve sağ ayağın öne atıldığını; ayak altında-kidestekler ise, figürün ayak ucuna yükseldiğini gösterir. Figür sağa dönerken, sol kolu geride kalmış, parmakları abartılı biçimde kıvrılmıştır. Hareket, tutukluğuna karşın, dans ile bağdaştır. Eksik sağ kol yukarıya kalkmış ve kontekstteki yeşermiş dalı yükseltmiş olmalıdır.Uzun kollu bir üst ve pantolon içeren tek parça giysi, Svastika ve yıldız-rozet bezeli birkuşakla göğüste sınırlanır. Karın, yanlar ve kasıklar çıplaktır. Kalçaları örten pantolon, bacakekseninde açıklıklar bırakacak şekilde fibulalarla tutturulmuştur. Ayakkabılarda pantolondakigibi açıklıklar vardır. Kumaş kıvrımları seyrek ve çizgiseldir. Ekonomik işçilik, bir yandan figü-rü çıplaklığa yaklaştırırken, diğer yandan da anatomik ayrıntıların örtülmesini sağlar.Yıldız bezeli Phryg başlığından taşan saçlar dalgalı, yüz oval, burun sivridir. İri gözler yüzile birlikte biçimlendirilmiş, gözpınarı ve iriste kabartma, iris çevresinde kazıma uygulanmış-tır. Gözbebeğinde çukur yoktur, sağdakini çevreleyen altın enkrüstasyon sağlam durumdadır.Neşeli bir gülümseme aralık dudaklardan yüzün tümüne yayılır. Gençlik, dans ve giysi tipi Perge heykelini Kybele'nin eşlikçisi Attis ile bağdaştırır. Dans taş-kın bir ekstasisin hükmettiği Kybele ritüellerinin "hayati" bir parçasıdır. Attis bu tür bir ortamda kendini hadım edip son nefesini vererek bitkisel yenilenmeye zemin hazırlamıştır. Dans gibigençlik de Perge Attis'i ve analojilerinde yenilenme kavramının bir göstergesidir. Ancak ana-lojiler nadiren neşe ifade eder. Neşe ölümle sonuçlanan kendini hadım etme eylemine aykırıgözükmekle birlikte, Attis'in ilettiği yenilenme umudu ile örtüşür. Ona adanmış Mart törenlerin-de kendini yaralama ve yas günlerini, yeniden doğuş kutlamaları (Hilaria) izlemiştir. Heykelde neşeli ifade ve sağ eldeki yeşermiş dal yeniden doğuş ve ona bağlı bolluk kavramlarını somut-laştırmaktadır. Karın ve kasıkları çıplak bırakan giysi de yenilenme aracı olarak erkekliğin giderilmesineatıfta bulunur. Attis'in betimlerinde Hellenistik Dönem'den itibaren tekrarlanan bugiysi tipin-deçoğunlukla kuşak yoktur, var olduğunda dasınırlayıcı işlev taşımaz. Heykeldeki düzenle-me, Attis'in üzerinde M.Ö. 4.yy.'dan itibaren görülen, anaksyrides ve yüksek kuşaklı tunicamanicata'dan oluşmuş giysi tipine yaklaşmakta ve iki standart giysi tipinin alışılmadık bir tarzda kaynaştırıldığı izlenimini yaratmaktadır. Kuşak ve başlıktaki yıldızlar ise, Attis'in M.S. 2.yy.'ın ikinci yarısında yükselen göksel kimli-ğini vurgular. Bu özellik giderek onun ölümsüzlük sağlayan bir varlığa evrilmesine yol açmıştır -Iulianus Apostata'nın söz ettiği Attis'in "yıldızlı başlığı" anımsanabilir-.Perge Attis'i uzun birsürece yayılmış standart öğeler içerdiğinden, ikonografi odaklı incetarihleme mümkün değildir. Üslup değerlendirmesi de bu konuda kritik bir sonuca ulaşmaz.Yüz ile birlikte dökülmüş gözlerin geç Hadrianus zamanına t.p.q. vermesi önemlidir. İristekazıma, gözbebeğinde çukur bulunmaması, eseri bu işçiliğin henüz standartlaşmadığı geçHadrianus - erken Antoninuslar dönemine tarihleyecektir. Heykel buluntu yeri olan macellum çerçevesinde ele alındığında, tarihleme farklılıklarıgöze çarpar. Son araştırmada macellumun inşası geç Antoninuslar dönemine tarihlenmiştir.Yapıda bulunan bazı heykel ve heykel kaideleri farklı zamanlara aittir -rahip heykeli, Attisheykeli gibi, erken Antoninuslar dönemine atfedilmiş, kaidelerden t.p.q. 212 ve Tetrarkhi tarih-leri elde edilmiştir. Çeşitlilik heykel dekorasyonunda tekrar kullanım ve eklemeye