Erken Bizans Dönemi'nden Kesme Tekniğinde Bir Cam Kâse

Abstract

Mersin-Silifke yolu üzerinde yer alan Ayaş-Kumkuyu'daki Elaiussa Sebaste antik yerleşimi,Dağlık Kilikya Bölgesi içinde yer alan liman kentlerinden biridir. 2011 kazı sezonunda, sarayın kuzey doğusunda, olasılıkla saraya giriş kapılarından birinin olduğu alan üzerine yoğunlaşılmış ve bu alanda yapılan kazılar sonucunda, 530'larda yapıda gerçekleşen tahribata dair izlerlekarşılaşılmıştır. Tahribatı gösteren katmanda ele geçen mavimsi renksiz camdan 13 parça bir-leştirildiğinde çapı 15.7 cm. olan yarım daire biçiminde, ağzı kesilmiş ve işlenmemiş bir kâseortaya çıkmıştır. Eldeki parçalarla, kâsenin yarısına yakın kısmı tamamlanabilmiş ve kâsenin dış yüzünde, kesme tekniği ile yapılmış figüratif bir kompozisyonun yer aldığı tespit edilmiştir. 530'lara tarihlendirilmiş kapalı konteksten gelen Elaiussa kâsesi, Doğu Akdeniz cam tekno-lojisi için teknik ve kompozisyon açısından ender birörneği oluşturur. Kâse üzerinde betim-lenen, kucağında Çocuk İsa ile birlikte tahtta oturan Meryem ikonografisi, erken Hıristiyanlıkdöneminden itibaren İsa'nın çocukluk dönemi öykülerinden biri olan "Kahinlerin Tapınması"sahnelerinde yer alır. Meryem ve Çocuk İsa'nın betimleniş biçimi ve ikonografik özelliklerinedeniyle, Kahinlerin Tapınması olduğunu düşündüğümüz sahnenin solunda görülen mimariyapı, olasılıkla İsa'nın doğum yerini işaret eden Beytüllahim'deki Doğum kilisesi olmalıdır.Elaiussa kâsesinin üzerindeki betim belki de kabın işlevi için bize ipuçları sunabilecek en önemli verilerden biridir. Kahinlerin Tapınması olabileceğini öngördüğümüz sahne Bizans için özellikle deerken yüzyıllardan itibaren hem gömü betimlerinde hem dehacılık objeleri üze-rinde tercih edilen bir konu olmuştur. 6.yy.'da ayinlerde okunan Romanos Kontakionu'nun bir bölümünde sözü edildiği gibi Kahinlerin Tapınması öyküsü inananlar için bir örnek niteliğinde idi. Öykünün hediye sunma yanı, inananlar için öykünme konusu olmuş, imparator ve varlıklı kimselerce sipariş edilen eserlerde betimlenmiştir. Öyle görünüyor kiBizans'ın varlıklı patron-ları ve imparatorları Çocuk İsa'ya hediyeler sunan Kahinler gibi kendilerini hediye vericilerolarak kabul ediyorlardı. Bu nedenle, Elaiussa Sebaste'nin erken Bizans sarayında ele geçenkâse, olasılıkla kentin yöneticisi tarafından sipariş edilen ya da ona hediye olarak gelen bir eser olmalıdır.Bugüne kadar yapılmış Doğu Akdeniz antik cam yayınlarına bakıldığında, ElaiussaSebaste'de bulunmuş figüratif kesme bezemeli kâsenin benzeri yadayakın benzeriyle karşı-laşılmamaktadır. Bunun yanı sıra, Batı örnekleriyle dedurum çok farklı değildir. Hem kesimtekniği hem de kompozisyon olarak hiçbir örneği bulunmadığı için nerede üretilmiş olabileceği üzerine sadece öneriler getirmek mümkündür.Kilikya Bölgesi'nin erken Bizans Dönemi için dini ve siyasi açıdan öne çıkan Tarsus,Antakya ve Silifke gibi kentlerinde cam üretimine ve cam tipolojisine dair çalışmaların az sayıda olması da Elaiussa kâsesinin değerlendirilmesinde boşluklar oluşturur. Kentin erkenBizans Dönemi ticaretini anlayabilmek için seramik buluntularına bakıldığında, Doğu Akdeniz(özellikle Filistin, Kıbrıs, Kuzey Afrika) ve Ege Bölgesi ile ticari ilişkilerinin süreklilik gösterdiği dikkat çeker. Buna dayanarak, cam kâsenin sözü edilen bu bölgelerin birinden gelmiş olmaolasılığını göz önüne alabiliriz.