XIX. YÜZYILDA DİCLE-FIRAT ÜZERİNDE SİYASET: OSMANLI-İNGİLTERE NÜFUZ MÜCADELESİ

POLITICS OVER THE TIGRIS-EUPHRATES IN THE XIX. CENTURY: THE OTTOMAN-BRITISH STRUGGLE FOR INFLUENCE

Özet

XIX. yüzyılda İngiltere, sömürgelerinin incisi olarak gördüğü Hindistangüzergahında bulunan hammadde ve pazar açısından zengin İran ve Osmanlıyıkendi perisferinde tutmaya gayret etmiştir. Osmanlı ise bu dönemde uzaktakidüşman İngiltere’yi yakındaki düşman Rusya’ya karşı kullanmaya gayret etmiştir.XIX. yüzyılın ilk çeyreğinde İngiltere, Hindistan’a ulaşım konusunda Fırat–Basragüzergahını kullanmayı talep etmiştir. Osmanlı, İngiltere’nin ittifakına duyulanihtiyaç kadar bölgeyi dünyaya açma arzusu nedeniyle bu talebi reddedememiştir.Ancak bölgedeki İngiliz etkisini kırabilmek için kendisi de nehir taşımacılığınabaşlamıştır. Lynch şirketi etrafında, iki ülke arasında gelişen nehirtaşımacılığındaki mücadele esasında Osmanlı-İngiltere arasında yaşananhükümranlık ve nüfuz mücadelesinin görünen yüzünü teşkil etmiştir. Bu çalışmada Batının ve İngiltere’nin bölgeye girme, Lynch şirketinin bölgedeki varlığınıartırma gayretine karşı Osmanlı yerel yönetimlerinin ve merkezin aldığı önlemler,bölgede XIX. yüzyılda vuku bulan gelişmeler ışığında analiz edilmiştir.

Abstract

As Great Britain considered India “jewel in the crown”, the Ottoman Empire and Iran also received special interest by the Britain which tried to keep them in its sphere of influence as available markets and providers of raw materials. The Ottoman Empire, in turn, considered Great Britain as a valuable partner against Russian expansion and aggression. When Great Britain sought to control the Basra-Euphrates route as an important trade route to India, the Ottomans tried to follow a careful policy to avoid alienating the British while keeping their sovereignty in the region. While giving limited concessions in navigation of the Basra-Euphrates route to British companies, the Ottoman government also formed its own companies to compete with the British. The well-known issue of the British Lynch Company only represents the surface of a complicated relation of cooperation and rivalry between the Ottoman Empire and Great Britain to dominate the region. This study examines the efforts of Great Britain to gain influence in the region as manifested in the undertakings of the Lynch Company and the resistance shown to them by the Ottoman central government and its local agents during the nineteenth century.