Kendi Modernizmini İcat Eden Yazar: Ahmet Mithat Efendi’yi Osmanlı Modernleşmesi Bağlamında Roman Mukaddimeleri Üzerinden Okumak

The Author Who Invented His Own Modernism: Reading Ahmet Mithat Efendi Through Novel Prefaces in the Context of Ottoman Modernization

Özet

1839’da ilan olunan Tanzimat Fermanı, imparatorluğun 19. yüzyılda hız kazanan modernlik deneyiminin bir nüvesi olarak ele alınmıştır. İmparatorluğun 19. yüzyıldaki edebî üretim faaliyetlerini “Tanzimat edebiyatı” ifadesi ile dönemselleştirmek de bunun sonuçlarından biridir. Söz konusu dönem edebiyatını modernleşme bağlamında tartışmaya açmak, imparatorluğun kültürel dönüşümünün boyutlarını anlamlandırabilmek adına önemlidir. Zira imparatorluğun her alanına sirayet eden modernleşme kaygısı, kendisine edebi anlayıştaki oluşumda da yer bulmuştur. İmparatorluğun 19. yüzyıldaki modern edebiyat anlayışının verimli bir çerçevede tartışılabilmesini mümkün kılacak temel kaynaklardan biri de Ahmet Mithat Efendi’dir (1844-1912). Bu yazının amacı, Ahmet Mithat Efendi’nin Hasan Mellah yahut Sır İçinde Esrar (1874), Karnaval (1881) ve Müşahedat (1891) adlı romanlarının mukaddimelerini odağa alarak, yaklaşık yirmi yıllık süreç içerisinde yazarın imparatorluğa ve imparatorluğa içkin unsurlara nasıl bir modern bilinç ve kimlik tasarladığına yakından bakmaktır. Bu yolla, yazar figürü olarak Ahmet Mithat Efendi’nin, Tanzimat dönemi edebi anlayışının ve imparatorluğun kendisinin 19. yüzyıldaki modernlik algısının hangi saiklerle kurgulandığını görmek mümkün olacaktır. Bunların sonucunda, Ahmet Mithat Efendi’nin, yukarıda anılan roman mukaddimelerinde modernlik ve modernizm olgularını, sırtını kurmaca metinlere dayayarak her defasında yeniden formüle ettiği (ya da etmek zorunda kaldığı), değişken ve çok boyutlu bir modernleşme tasarladığı iddia edilecektir.

Abstract

It seems highly essential to discuss 19th-century Ottoman literature in the context of modernization in order to make sense of the cultural transformation of the empire. The anxiety of modernization, which spread all over the empire, found its place in the establishment of the literary understanding of the time as well. Ahmet Mithat Efendi (1844-1912) is one of the main sources that enables a fertile discussion of the empire’s understanding of modern literature in the 19th century. As a highly productive writer who dominated the literature market of the period, it is a necessity rather than a choice to discuss him. The aim of this article is to focus on the prefaces of three of Ahmet Mithat Efendi’s novels and to discuss how he, both as a writer and as a Muslim-Ottoman individual, designed a modern consciousness and identity for the empire and its inherent elements. In this way, it is possible to notice the motives of both his literary understanding of modernism as a writer figure and the perception of modernity in the empire in the 19th century. I claim that Ahmet Mithat Efendi reformulated (or had to reformulate) the concepts of modernity and modernism over again in his different novel prefaces and designed a flexible and multidimensional modernization.