Türkçe yapağı, yapalak, ve lapa lapa (kar yağmak) sözcükleri nasıl ortak bir kökene dayanıyor?

How are Turkish ‹yapağı› “raw wool,” ‹yapalak› “owl,” and ‹lapa lapa kar yağ-› “to snow in thick flakes” related?

Özet

Bu çalışmanın temel iddiası, Türkçe ‹yapağı›, ‹yapalak›, ve ‹lapa lapa (kar)› sözcüklerinin Eski Türkçe yapaḳu “yumak ya da öbek hâlinde dökülmüş koyun yünü; birbirine geçmiş saç yumağı” sözcüğü ile eşasıllı olduğudur. Sözkonusu kelimelerin Eski Anadolu Türkçesi ve Osmanlıca tanıkları olan yapaɣu/yapaɣï “(yeşil ot) öbeği; koyun yapağısı,” yapalaḳ “1. tüylü, kabarık saçlı; 2. baykuş,” ve yapa yapa ḳar (> Türkçe ‹lapa lapa kar›) örnekleri ortaya konulup incelenmiştir. “Baykuş” anlamındaki yapalaḳ sözcüğünün yaygın kabul gören etimolojisi dışında bu kelimeye dair *yapaɣu+laḳ “kabarık saçlı, yünlü, tüylü (yumak)” şeklinde başka bir köken önerilmiştir. Tatarca yapalaḳ (ḳar), Kazakça žapalaḳ žapalaḳ (ḳar) gibi çağdaş Türk dillerinde bulunan eşasıllı sözcüklere (cognates) dayanarak Eski Anadolu Türkçesi’nde yapa yapa (ḳar) ikilemesindeki *yapa şeklinin yapaɣï “yün yumağı” sözcüğünün kuraldışı bir gelişmesi olduğu iddiası ileri sürülmüştür. Daha önce yapaḳu için ve yakın zamanda yapa yapa (ḳar) için önerilen < yap- “örtmek, kapatmak”dan türediğine dair iddia reddedilmiştir. ‹Yapağı› sözcüğünün tarihî gelişim sürecinde rastlanan düzensiz ses değişimi (/y-/ → /l-/), mecazi anlam genişlemesi ve anlamsal değişimler ile tek sözcüğün ikiye ayrılması (lexical split) (Türkçe ‹yapağı› ile ‹lapa lapa (kar)› < yapaɣï) gibi dil olaylarına da değinilmiştir.

Abstract

This paper argues that the Turkish words ‹yapağı› “raw wool,” ‹yapalak› “owl,” and ‹lapa lapa (kar)› “(snow) in thick flakes” are all etymologically related to Old Turkic yapaḳu “flocks or clumps of sheep wool; tufts or flocks of entangled, matted hair.” Old Anatolian Turkish and Ottoman attestations for yapaɣu/yapaɣï “dense tufts (of grass); raw wool,” yapalaḳ “1. feathered, hairy; 2. owl,” and yapa yapa ḳar (> Turkish ‹lapa lapa kar›) are provided and discussed. Departing from the commonly accepted etymological proposal, yapalaḳ “owl” has been reanalysed as *yapaɣu+laḳ “hairy, woolly, feathered (little ball).” *Yapa in the reduplicated form yapa yapa (ḳar) “(snow) in thick flakes” is proposed to be an irregular development of yapaɣï “flock(s) of wool,” corroborated by cognate forms in mo- dern Turkic languages (e.g., Tatar yapalaḳ ḳar, Kazakh žapalaḳ žapalaḳ ḳar). The previously suggested etymologies for yapaḳu and, more recently, yapa yapa ḳar, deriving both from yap- “to cover, close” are falsified. Involved processes like irregular sound change (/y-/ → /l-/), metaphorical extension and semantic change, as well as lexical split (Turkish ‹yapağı› and ‹lapa lapa (kar)› lapa lapa, irregular sound change (/y-/ → /l-/)