Aşkın Tezahüründe Belirleyici Bir Unsur Olarak Hüsn’deki “Ân”

Özet

Etrafında nice klişenin teşekkül ettiği “sevgili” ve onun vasıfları, Osmanlı edebiyatında oldukça geniş bir yer tutmaktadır. Sevgiliyi tasvir etmek üzere kullanılan pek çok kelime, yüzyıllar içerisinde mazmunlaşıp bilinen anlamlarını geride bırakarak çok yönlü ve derin anlamlar kazanmıştır. Âşık-maşuk arasındaki duygusal bağ ile alakalı olan ân kelimesi, lü- gatlerin hemen hepsinde “tarifi zor, anlaşılır ancak ifade edilemez, tanımlanabilmekten çok hissedilebilen bir şey, müşahede zevkiyle malum olur, vicdani bir mana” şeklinde sevgilideki izah edilemez yönü vurgulayacak şekilde tanımlanmaya çalışılmıştır. Bu tarif edilemezlik ân ıstılahından ziyade, âşığın sevgilide görüp hissettiği hâl ile ilgilidir ve bugün dahi “elektrik,” “frekans,” “enerji” gibi mecazlarla karşılanmaktadır. Aşk’ın ortaya çıkmasına sebep olan cazi- benin yanı sıra insanlar arasındaki manevi bağla irtibatlı bu tasavvufi ıstılah, tespit edilebilen bütün şiirlerde müspettir. Maddi yahut manevi olabileceği gibi şehevî yahut menfi de olabilen cazibedeki müspetlik vurgusu, ân’ın tarifindeki “cazibe” manasının yönünü tespit etmede belirleyici ve gereklidir. Derin mana ve boyutlara sahip olan ân’ın anlaşılması şiirler kadar güzelliğin cazibe boyutunun anlamlandırılmasında önem arz etmektedir. Fars ve Osmanlı şairlerinin hangi anlam ilgisiyle kullandıklarına değinerek anlam boyutları üzerinde durulan bu yazıda; önce kelimenin lügatlerdeki karşılıklarına, sonra da mazmun olarak kullanım serüvenine yer verilecektir.

Abstract

The “beloved,” around which many clichés were formed, and her/his qualificati- ons occupy a very important place in Ottoman literature. Many words used to describe the beloved have gained versatile and deep meanings over the centuries, surpassing their known counterparts. The word “ân,” which is related to the emotional bond between the lover and the beloved, in almost all dictionaries, emphasizes the inexplicable aspect of the beloved as “something that is difficult to describe, understandable but inexpressible, something that can be felt rather than defined, known with the pleasure of observing, a conscientious mea- ning.” This state, which is difficult to express even today, is met with abstract words such as “charm,” “vibe,” and “energy.” This word, which is related to the spiritual bond between people as well as the attraction that causes the emergence of love, is positive in almost all the poems that could be identified, since attraction can be corporeal or spiritual, as well as sensual or negative. For this reason, the emphasis on positivity is important and is decisive in determining the direction of the meaning of “attraction.” Understanding the “charm/ân,” which has deep meanings and dimensions, is important in making sense of “beauty” as well as poems. This article focuses on the dimensions of meaning by referring to which meanings are used by Persian and Ottoman poets, first by looking at the equivalents of the word in the dictionaries, and then by examining the adventure of attaining meanings.