Felâtun Bey ve Râkım Efendi’de Sömürgeci Pratiklerin İkili İnşası

Özet

On dokuzuncu yüzyıl Osmanlı edebiyatı, Batılılaşma pratikleri ve imparatorluk dene- yiminin iç içe geçtiği zemini sömürgeci faaliyetler odağında tartışmaya imkân tanımaktadır. Batı’dan devraldığı düzeni yeniden tesis eden Batılılaşan özne, sömürge pratiklerini de çift yönlü biçimde dolaşıma sokmaktadır. Ahmet Mithat Efendi’nin Felâtun Bey ve Râkım Efendi romanı, sömürgeci pratiklerin geçirgenliği ve çift yönlülüğüne dair işaretler barındırır. İzle- nen ve gözlem nesnesi öznenin kendi hâkimiyeti altındaki özneyi aynı bakış ve tahakkümle medenileştirme teşebbüsü, romanda somutlanır. Bu yazıda, özneler arası yer değiştiren sömürge pratikleri “dışarı” ve “içeri” ayrımı merkeze alınarak çözümlenmeye çalışılacaktır. Batılı özneden devralınan deneyim ve tahakkümün “içeri”, yani ev içi düzene taşınarak medenileştirme pratiği olarak işlerliği, Osmanlı çatısı altındaki diğer ulusların romandaki temsil edilme biçimleri üzerinden irdelenecektir.

Abstract

19th-century Ottoman literature enables discussions of the ground on which Westernization practices and imperial experience are intertwined with the focus of colonial activities. The Westernized subject who re-establishes the order inherited from the West puts colonial practices into circulation bidirectionally. Ahmet Mithat Efendi’s novel Felâtun Bey ve Râkım Efendi contains signs of the permeability and duality of colonial practices. The novel embodies the attempt of the subject being watched and the object of observation to civilize the subject under domination with the same gaze and domination. This article analyzes colonial practices that shift between subjects by focusing on the distinction between the “outside” and the “inside.” It examines the functioning of the experience and domination inherited from the Western subject as a civilizing practice by moving it to the “inside,” that is, to the domestic order, through the representation of other nations under the Ottoman roof in the novel.