DEMOKRAT PARTİ DÖNEMİNDE ERMENİ CEMAATİNİN İKTİDARA YAKLAŞIMI: PATRİK KAREKİN HAÇADURYAN'IN BAŞBAKAN ADNAN MENDERES'E ARZUHALLERİ (1951-1960)

THE APPROACH OF ARMENIAN MINORITY TOWARDS THE GOVERNMENT: PATRIARCH KAREKIN HAÇADURYAN'S PETITIONS TO PRIME MINISTER ADNAN MENDERES (1951-1960)

Özet

Cumhuriyet döneminde Türkiye'de yaşayan Ermeni vatandaşlar diğer azınlıklar gibi devletle olan ilişkilerini Lozan Antlaşması çerçevesinde sürdürmüşlerdir. Ermeni cemaa- ti, Tek Parti döneminde iktidara karşı daha mesafeli bir tavır içerisinde olmuştur. Ancak II. Dünya Savaşı'nın sona ermesiyle dünyada ve Türkiye'de hissedilen demokratikleşme süreci, azınlık haklarını da olumlu yönde etkilemiştir. Özellikle Demokrat Parti'nin ikti- dara gelmesi ile Ermeniler sorunlarını Hükümet nezdinde daha rahat ifade etmeye baş- lamış, bu durum Ermeni cemaatinin DP'ye olan sempatisini artırmıştır. Araştırmanın odak noktasını Ermeni Patriği Karekin Haçaduryan'ın Ermeni cemaatinin sorunlarına çözüm bulmak için yaptığı çalışmalar oluşturmaktadır. Bu kapsamda Ha- çaduryan'ın Başbakan Adnan Menderes'e göndermiş olduğu arzuhaller, Ermeni cemaa- tinin taleplerini gündeme taşımış ve bu istekler en üst noktada karşılık bulmuştur. Özel- likle kilise ve vakıflarla ilgili meseleler ve bununla bağlantılı diğer sorunların halledilme- sinde Haçaduryan'ın mektuplarının büyük bir payı olduğunu söylemek mümkündür. Çalışmanın amacı, DP döneminde Patrik olarak seçilen Karekin Haçaduryan'ın Başbakan Adnan Menderes'e gönderdiği arzuhaller dikkate alınarak Ermeni cemaati ile iktidar arasındaki ilişkilerin boyutunu irdelemektir. Bu meyanda Haçaduryan'ın ilişkileri nor- malleştirme çabası ve Ermeni cemaatinin birikmiş sorunlarını dile getirmesi, buna karşı- lık Başbakan Adnan Menderes'in bu sorunları çözmeye yönelik iradesi de değerlendiril- miştir. İncelenen dönemde gündemde olan sorunlara çözüm arayışları günümüzde de- vam etmekte olan azınlık hakları ile ilgili tartışmalara ışık tutacaktır. Araştırma Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi belgeleri, resmi yayınlar ve dönemin gazeteleri dikkate alınarak hazırlanmıştır.

Abstract

During the Republic period, Armenian citizens living in Turkey maintained theirrelations with the state within the scope of Lausanne Treaty like other minority groups. Armenian minority had more distant attitudes towards the government during the single-party period. However, the de- mocratization process which wasfelt with theend of The Second World War both in the world and in Turkey also influenced therights of minority groups positively. Armenians began to express their problems more comfortably to the government especially with the Democrat Party's acceding to power and this situation increased thesympathy of Armenian minority towards the Democrat Party. The main focus of thisstudy is comprised of the Armenian Patriarch Karekin Haçaduryan's at- tempts to find solutionsforthe problems of Armenian minority. Within thisscope, the petitions sent by Haçaduryan to the Prime Minister Adnan Menderes put the demands of Armenian minor- ity into words and all these demands were met at the highest level. It can also besaid that Ha- çaduryan'sletters played an important role especially in thesolution of the issues on churches and charitablefoundations and other problems related to them. This study examinestherelations between the Armenian minority and the government considering the petitionssent by Karekin Haçaduryan, who wasselected asthe patriarch in the Democrat Party period, to the Prime Minister Adnan Menderes. In this aspect, the Prime Minister Adnan Mende- res's decisionsto solve the problemsin return to Haçaduryan' attemptsto normalizetherelations, and his putting all problems of Armenian minority into words areevaluated. Solution seeking attemptsfor the problems during the mentioned period will shed light on the discussionsrelated to minority rights which are going on today. This study has been prepared based on the documents of The Republic Archive of The Prime Ministry, formal publications and newspapers of therelated period.