TABERİSTÂN DAĞLARININ MELİKLERİ “BÂVENDÎLER”(45‐750/665‐1349)

Özet

Hazar Denizi’nin güney sahilinde bulunan, 12. yüzyıldan itibaren Mâzenderân olarakanılacak olan Taberistân bölgesi 45 (665) yılından 750 (1349) tarihine kadar Bâvendîleradında bir devlete ev sahipliği yapmıştır. Uzun bir zamana yayılan süreçte hâkimiyetlerini devam ettirebilen Bâvendîler, kurucuları Bâv’dan dolayı Bâvendîler şeklinde isimlendirilmişlerdir. Söz konusu bu hanedanın emîrlerine de dağlık bölgelere hâkim olmala‐rından “Melikü’l‐Cibâl” veya “Mülûkü’l‐Cibâl” gibi unvanlar verilmiştir. İlk zamanlardaTaberistân bölgesine yönelik Müslümanların yaptıkları fetihlere karşı mukavemet gösteren Bâvendîler, 227 (842) yılında İslâmiyet’i kabul ettikten sonra bölgedeki İslâmî yayılmanın lideri olmuşlardır. Nitekim bu tarihten sonra Şiî Zeydîler, Tâhirîler, Sâmânîler veson olarak da 336 (943) tarihinde Büveyhîler Taberistân bölgesi üzerinde hâkimiyet kurmak istediklerinde karşılarında Bâvendîleri bulmuşlardır. Bâvendîler söz konusu güçlerkarşısında denge politikası takip ederek varlıklarını sürdürmeyi başarmalarına rağmen419 (1028) yılında Kâkûye Emîri Alâüddevle’nin son darbesinden kurtulamadılar. Dahasonraları kurulacak olan Bâvendîlerin İspehbediyye kolu da Sârî şehrini merkez yaparakSelçuklular ile dostane ilişkiler geliştirmişlerdir. Bunun sonucunda iki taraf arasındaevlilikler yoluyla ilişkiler daha da güçlendirildi. Ancak Büyük Selçuklu hükümdarı Sencer’in Oğuzlar karşısında mağlup olmasından istifade eden Bâvendîler bağımsız birşekilde hareket etmeye başlamışlardır. Selçukluların çöküşünden sonra Horasan bölgesinde yaşanan iç çekişmeler, akabinde Hârezmşâhlar ve Moğolların ortaya çıkışıBâvendîlerin de yıkılışını hızlandırmıştır. İspehbediyye kolu 606 (1210) tarihinde sözkonusu problemlerin meydana getirdiği iç çekişmelerden dolayı yıkılırken, 635 (1238)yılında kurulan Kînhâriyye kolu da Moğolların gölgesinde 750 (1349) tarihine kadarvarlığını sürdürebilmiştir. Bu araştırmada Fîrîm, Sârî ve Âmül gibi Taberistân şehirlerinimerkez yapan ve “Keyûsiyye”, “İspehbediyye” ve “Kînhâriyye” adları ile uzun bir zaman Taberistân’a hâkim olan bu hanedanın 750 (1349) tarihindeki çöküşlerine kadarkisiyasî tarihleri incelenmiştir.

Abstract

The Taberistan region which waslocated on the south coast of the Caspian Sea was known asthe Mazenderan afterthe 12th century was home of a state called Bawandidsfrom the year 45 (665) up to 750 (1349). The Bawandidsthat was ableto continuetheir dominance over a long period of time have been named due to their founder Bâv. The commanders of this dynasty were given titlessuch as “Melikü’l‐Cibâl” or “Mülûkü’l‐Cibâl” since they dominated the mountainousregions. At first, the Bawandids was ableto stand against the invasions by the Muslimstowardsthe Taberistan region and after becoming Muslimsin the year 227 (842), they becamethe leaders in spreading Islam in the region. Indeed, afterthis date, the Shi’ite Zaydids, Tahirids, Samanids and finally Buwayhidsin 336 (943) were faced with the Bawandids when they wanted to dominatethe Taberistan region. Even though the Bawandids managed to survive when faced with these powers by adopting a balance policy, they could not stand against thefinal blow in 419 (1028) by Kakuyid Amir Alauddevle. The Ispahbadiyya branch of the Bawandidsthat would later beestablished to choosethe city of Sari astheir center and developed friendly relations with the Saljuqs. As a result, the partsimproved theirrelationships by marriages between thetwo parts. However, Bawandids started acting independently afterthe Great Saljuq Empire Sencerlost the battle against the Oghuz. Internal conflicts that took placein the region following thefall of the Saljuqs, followed by the emergence of the Khwarezmids and Mongols speeded up the destruction of the Bawandids. Whereasthe Ispahbadiyya branch 606 (1210) collapsed dueto the conflicts resulted from mentioned problems, the Kinhariyya branch established in 635 (1238) was ableto continueitsexistence until 750 (1349) under the imposing shadow of the Mongols. In thisstudy, the political history of this dynasty that made Taberistan cities like Firim, Sari and Amul its center and dominated Taberistan forlong periods of time with the names of “Kayusiyya”, “Ispahbadiyya” and “Kinhariyya” have been examined until theirfall in 750 (1349).