Tek Parti Dönemi’nden 1960’lara Diyanet İşleri Başkanlığı: Din-Devlet İlişkisinin Kurumsallaşması

Presidency Of Religious Affairs From One Party Era To The 1960S: The Institutionalization Of Religion-State Relation

Özet

Bu çalışmanın konusu Diyanet İşleri Başkanlığının üstlendiği ve ona atfedilen siyasi roller çerçevesinde Tek Parti Dönemi’nden 1960 Darbesi sonrasına kadarki dönemde din-devlet ilişkisinin kurumsallaşma öyküsüdür. Cumhuriyet tarihi boyunca din-devlet ilişkisinin merkezinde konumlanan kurumun Tek Parti Dönemi’nden itibaren taşıdığı sembolik-işlevsel önemin inkâr edilmediği belirtilmelidir. Bu yıllarda Sünni İslam’ın Türkiye’deki tarihselliği bağlamında kurumun toplumsal hayatı belirleyici-denetleyici rolünün ön plana çıkarıldığı söylenebilir. Laik devletin tek büyük dinî kurumu olan Diyanet İşleri Başkanlığı, siyasi işlevi ile, kurumsal tarihinin başından itibaren, ana hatları çizilmiş bir izleğe sahiptir. Kurumun ilk yıllarından itibaren yasal çerçevesi içinde din işlerinin idaresi olarak tanımlanan görev alanı hutbeler ve yayınlar aracılığı ile genişletilir. Çok partili hayata geçişle birlikte din politikasında liberalleşmeye bağlı açılımlar yasal mevzuat ve yayın politikası açısından idare işlevinin esnetilmesi anlamı taşır. DP iktidarı döneminden itibaren Başkanlığın toplumsal rolünün ve etki alanının genişlemesi, 1960 Darbesi sonrasında istikrarsız bir siyasi döneme girilmesine karşın, 1965’teki 633 sayılı düzenlemeyle kanunî hale gelmiştir.

Abstract

The topic of this study is the institutionalization of religion-state relation in the context of the Presidency of Religious Affairs’ (namely Diyanet) role undertaken by it or attributed to it, from One Party Era to the post-1960 Coup. During the Republican era, symbolic and functional cruciality of the Presidency, situated at the centre of the religion-state relations, has not been denied and in the context of the historicality of Sunni Islam in Turkey, it can be argued that it was focused on its determinative and supervising role in social life. Since the very beginning of its institutional history Diyanet, the only biggest religious institution of the Secular State, with its political function, has a path which was mainly drawn. The assigned position of the institution described as the directorate of religious affairs in its legal framework has been expanded by means of khutbes and publications. With the transition to multi-party era, liberalization initiatives in religious policies mean that administrative function was stretched with regards to legal regulations and editorial policy. The Directorate’s expanding sphere of influence and social role from the Democratic Party era became legal with Law no. 633 (1965) in spite of beginning of an unstable political era.