İMAM EŞ‘ARÎ’NİN KELÂMÎ DÖNEMLERİ VE MU‘TEZİLEDEN AYRILIŞ NEDENLERİ

Özet

Eş‘arîlik, İmam Eş‘arî’nin (ö. 324/936) kelâmî görüşleri etrafında kendisinden sonra gelen âlimler tarafından sistemleştirilmiş bir ekoldür. Bu ekol, Ehl-i sünnet’in önemli bir kısmını meydana getirmektedir. Kırk yaşlarına kadar Mu‘tezile mezhebine mensup olan İmam Eş‘arî, geçirdiği fikrî ve zihnî değişiklikler neticesinde Ehl-i sünnet’e katılmış ve ortaya koyduğu düşüncelerle kendi sisteminin temellerini oluşturmuştur. Bunların yanında Eş‘arîliğin temellerinin atılmasında İbn Küllâb (ö. 240/854), Muhâsibî (ö. 243/857), Kerâbisî (ö. 248/862) ve Kalânîsî (ö. 255/869) gibi kişilerin bu alandaki katkısı da unutulmamalıdır. Mu‘tezile ve Ashabu’l-hadis’in arasında ılımlı bir yöntem geliştirmek suretiyle her ne kadar akıl ile nakli uzlaştırmaya çalışmış olsa da aklı öncelediği görülmektedir. Kendisinden sonra gelen âlimler sayesinde Eş‘arî mezhebi kısa bir süre içerisinde toplumdaki dinî, siyasî ve toplumsal dinamiklerin etkisiyle başta Anadolu olmak üzere Mısır, Fas, Tunus gibi İslâmın pek çok bölgesinde kabul görüp yayılma imkanı bulmuştur. Bu durum Ehl-i sünnet’in Mu‘tezile’ye karşı büyük bir başarısı olarak kabul edilmiştir. Bu çalışmamız, giriş kısmından sonra İmam Eş‘arî’nin ilmi hayatında geçirdiği kelâmî devreler ile Mu‘tezile’den ayrılma nedenleri üzerine yapılan kısa tahlillerden meydana gelmektedir.

Abstract

Ash‘arism is a school systemized by the scholars who followed Imam Ash‘arî around his kalam views of (d. 324 / 936). This school constitutes a significant portion Ahl-i sunnah. Imam Ash‘arî, who was a member of Mu‘tazila sect until the age of forty, participated in the sect of Ahl-i sunnah as a result of his intellectual and mental changes; and he formed the foundations of his own system with his thoughts. Besides Ash’ari, the contributions of scholars such as Ibn Kullâb (d. 240/854), Muhâsibî (d. 243/857), Kerâbisî (d. 248/862) and Kalânîsî (d. 255/869) should not be forgotten. By developing a moderate method between Mu‘tazila and Ashabu’l-hadith, he tried to reconcile the mind and narration, even though he prioritized the mind. Thanks to the scholars who came after him, the Ash‘arî sect soon gained the opportunity to be accepted and spread to many regions of Islam such as Anatolia, Egypt, Morocco and Tunisia due to the religious, political and social dynamics in the society. This was anticipated as a great success of the Ahl-i sunnah against Mu‘tazila. This study, after the introduction part, consists of Imam Ash‘arî’s scientific life and his life periods related with Kalam and the short analyzes made on the reasons for his leaving Mu‘tazila.