Roma Dönemi Tören Alaylarının Kent Dokusuna Etkileri: Roma ve İstanbul'daki Zafer Alayları

Influence of Roman Ceremonial Processions on the Urban Layout: Triumphal Processions in Rome and Constantinople

Özet

Tören alayı kavramı kamusal kutlamalarda, kent mekanında iki ya da daha fazla nokta arasında, kutlamayla ilişkili bir grup tarafından gerçekleştirilen yürüyüşlere işaret eder. Günümüz kentinde belki de bu değişim hayatın durması anlamına geldiği için bu tür yürüyüşlere çok sık rastlamıyoruz ancak bir Roma kentini çalışırken tören alaylarını dikkate almamaya imkân yoktur. Roma kentleri dini bayramlar, imparatorlukla ilgili kutlamalar, cenaze ve zafer törenleri gibi pek çok değişik sebeble yılın büyük bir kısmında tören alaylarına sahne oluyordu. Çok sıklıkla tekrarlanan bu yürüyüşler kentte geçici değişikliklere sebep oldukları gibi kent dokusunun biçimlenmesinde de önemli bir unsur olarak karşımıza çıkıyorlardı. Roma döneminde zafer alayları genelde yanlızca başkentlerde gerçekleştirilebili-yordu. Bu yüzden Roma ve İstanbul'un kent dokusunun biçimlenmesinde özellikle zafer alayları çok etkili olmuşlardır. Roma'daki zafer alayları Campus Martius'da başlar, Palatinus tepesinin eteklerini izleyerek Forum Boarium ve Circus Maximus'tan geçer ve İuppiter tapmağında son bulurdu. Bu yol boyu zamanla zaferle ilgili anıtlarla bezenmiş, zafer alayının rahat izlenmesine olanak veren revaklar, tiyatro ve hippodrom gibi yapılar da bu yol üzerinde inşa edilmişlerdir. Hristiyanlığm devletin resmi dini olarak kabulünden sonra zafer alayları, törenin odak noktası olan İuppiter tapmağına uğramaya son verirler ve Forum Romanum törenin yeni son durağı olarak belirlenir. Odağın dini bir yapıdan kamusal bir alana kaydırılması olgusu, İstanbul'da Mese'nin güney kolundaki imparatorluk forumlarının zafer törenlerinin ana mekanları olarak kullanılmasıyla daha da pekişir. Aslında İstanbul'un kent dokusunun beşinci yüzyılın ikinci yarısına kadar ki biçimlenme süreci, güney kolunun zafer alayının ana güzergahı olarak tanımlanmasıyla yakından ilişkilidir. Beşinci yüzyılın ikinci yarısından sonra zafer alayları artık imparatorların sefere çıkmaması nedeniyle eski önemlerini yitirirler. Buna bağli olarak Mese'nin güney kolu da önemini kaybeder ve kentin doğu ucu, hippodromdaki kutlamalar yoluyla zafer törenlerinin yeni odağı olur. İmparator İustianus'un Augustaion'u zafere gönderme yapan anıtlarla kendi forumu olarak yeniden kurgulaması bu yeni odağı daha da sağlamlaştırır.

Abstract

Procession is a form of public ceremony that uses the urban landscape as the site of its performance, and transforms it temporarily as well as permanently. Perhaps, because of this aspect, processions are not the most popular form of public ceremony in today's cities. Yet, processions were frequently performed in the Roman cities for various reasons such as for religious festivals, coronations, funerals and triumphs. Roman triumphal processions could have only be performed in capital cities. They, therefore, had a significant influence on the development of the urban layouts of both Rome and Constantinople. The triumphal procession in Rome started at the Campus Martius, made a loop around the Palatine Hill passing through the Forum Boarium and Circus Maximus, and ended at the Temple of Jupiter. This route not only attracted the construction of triumphal mouments like triumphal arches, but also buildings that would facilitate comfortable viewing conditions like porticoes, theaters and hippodromes. Temple of Jupiter ceased to be the focus of triumphal processions in Rome after Constantine the Great. As Christianity became the religion of the state, Forum Romanum became the new focus of the ceremony. This shift from a religious building to a public space was furthered in Cosntantinople where the ritual emphasis was put on the imperial fora located on the south arm of the Mese. In fact, development of the urban structure of Constantinople till the mid-Vth century is closely bound with the definition of this arm as the triumphal route. In the mid-Vth century triumphal procession lost its significance, since the emperors no longer lead the armies to the campaigns. As a result, the southern arm of the Mese lost its significance, and the eastern tip of the city with the ceremonies in the hippodrome became the focus of the ritual. Justinian further developed this aspect when he rebuilt the Augusteion as his forum, and embellished it with triumphal connotations.