Ankara’daki kentsel büyüme ve saçaklanmanın verimli tarım topraklarının amaç dışı kullanımına etkisi

The effects of urban growth and sprawl on the misuse of fertile agricultural lands in Ankara

Özet

Tarih, insanın geliştirdiği yaşamsal aktiviteler içerisinde en fazla tarımın yeri ve rolü olduğunu kaydeder (1). Uygarlığın gelişiminden beri, tarımsal alanlarda, doğa yasaları ve insan kullanımı arasında bir denge vardır. Ancak, özellikle sanayi devriminden sonra ortaya çıkan teknolojik değişim, nüfus artışı ve kentlerdeki hızlı gelişmeler bu dengeyi bozmuş, bunun sonucunda da, doğal kaynakların hızla bozulması süreci başlamıştır. Toprak, geçmişten günümüzde değin, en fazla yok edilen doğal kaynaklardan birisidir. Yeniden üretilme olanağının olmaması ve insanın temel gereksinimlerini karşılayan tarımsal üretimin kaynağı olmasına rağmen, bilinçli ya da bilinçsiz olarak, sürekli yok edilmektedir. Kentlerin gelişmesi için yapılan her türlü fiziksel müdahale ve kentsel işlevler için getirilen mekânsal kullanım kararları toprağın kullanış biçimini belirlemektedir. Dolayısıyla, toprak-kent ve kentin değişen/dönüşen yapısını ortaya koyan kentleşme süreci arasında, geçmişten günümüze değin süren ve gelecekte de devam etmesi kaçınılmaz olan bir ilişki vardır. Günümüz koşullarında kentlerdeki nüfusun hızla artmaya devam etmesi, kentlerin alan ihtiyacını da artırmakta ve ortaya çıkan büyüme süreciyle birlikte kentler mekânda hızla yayılmaktadır. 1960’lar sonrasında kentsel büyüme ve saçaklanarak yayılma, dünyanın pek çok kentinin özellikle de metropoliten alanların önemli bir sorun alanını oluşturmuştur (Squires, 2002; Couch et al., 2008; Sorensen, 1999; Keiner et al., 2005; Pengjun, 2011). Kentsel büyüme sürecindeki saçaklanma, tarım arazilerinin, doğal ve çevresel olarak hassas bölgelerin yok oluşunu ve bölgesel açık alanların azalmasını beraberinde getirmektedir. Bu saçaklanma sürecinin, gerekli önlemler alınmadığı takdirde çevre açısından ciddi sorunlar yaratacağı açıktır (UN-HABITAT, 2008). Bu çalışmada, toprağın üretilemez-yenilenemez bir doğal kaynak olduğu vurgulanarak, kentlerdeki saçaklanarak büyümenin verimli tarım toprakları üzerindeki etkileri Ankara örneğinde değerlendirilmektedir.Bu amaçla Ankara’daki arazi kullanımının zaman içindeki gelişimi ve değişimi, arazi kullanım haritaları ve günümüze kadar yapılan plan çalışmaları üzerinden incelenmekte ve elde edilen bulgulardan tarım topraklarının korunması ve etkin arazi kullanımının sağlanması yönünde öneriler geliştirilmektedir.

Abstract

In Turkey, the pace of industrialization and the rapid increase of urban population cause cities and their hinterland to expand, thus some of the urban functions are located outside the urban settlement boundaries. The discontinuous and disjointed settlements lead to a new growth model in the metropolitan, namely the urban sprawl. This growth mainly affects and transforms the agricultural land around cities, which is a vital natural resource for the continuity of ecosystems, and thus, has to be used efficiently. In this study, emphasizing the nature of the agricultural land, which is non-renewable and ir-reproducible, the effects of urban sprawl induced by spatial growth are explained in the case of the Ankara Metropolitan Area. The misuse of fertile agricultural land around the city is identified by using the data of the proposed macroforms in development plans and landuse maps, wich delineate an overall picture of the spatial transformation. Results show that from the 1950s to the 2000s, the rapid spatial growth and consequent dispersion of urban functions to the periphery have degraded the fertile agricultural land, in particular on the west and on the southwest axes.