19. Yüzyıl İstanbulu’nda Bazı Tekkelerin Matbaacılık Faaliyetleri

Özet

Tanzimat Fermanı'nın ilanından sonra matbaacılık alanında yeni hukuki dü- zenlemeler yapılmıştır. Bu vesileyle kitap satışlarının ve Takvimhane-i Amire'nin gelirlerinin artması hedeflenmiştir. Taşbasma (Litografya) matbaaların gayr-i resmi bir surette sayılarının hızlıca artması üzerine devlet, denetim ve kontrol odaklı önlemler almaya başlamıştır. Bu süreçte, matbaacılık önemli bir sektör haline gelmekle birlikte sayısal olarak yıllık kitap basımı çoğalmıştır. Matbaacı esnafının şekillenmeye başladığı bu dönemde, İstanbul'da beş tekke içerisinde bu mesleğin icra edildiği görülmektedir. Üsküdar ve Sultanahmet'teki Özbekler, Eyüp'teki Kalenderhane, Karyağdı ve Edirnekapı'daki Mustafa Paşa tekkelerinde ciddi anlamda kitap basan matbaaların olduğu görülmektedir. Özellikle, sonuncu tekkede 113 civarında farklı kitabın basıldığı tespit edilmiştir. Bu matbaada (Şeyh Yahya Efendi) salt dini eserlerin basılmadığı mühendislikten roman ve piyese, matematikten yemek kitabına varıncaya kadar geniş bir alanda yayıncılık yapıldığı anlaşılmaktadır. Modernleşme sürecinde çok önemli bir işleve sahip olan matbaacılığın tekke gibi geleneksel dini kurumlar tarafından icra edilmesi, onların modernleşme sürecine etkin bir şekilde katıldıklarını göstermektedir.

Abstract

Tanzimat Fermanı’nın ilanından sonra matbaacılık alanında yeni hukuki dü- zenlemeler yapılmıştır. Bu vesileyle kitap satışlarının ve Takvimhane-i Amire’nin gelirlerinin artması hedeflenmiştir. Taşbasma (Litografya) matbaaların gayr-i resmi bir surette sayılarının hızlıca artması üzerine devlet, denetim ve kontrol odaklı önlemler almaya başlamıştır. Bu süreçte, matbaacılık önemli bir sektör haline gelmekle birlikte sayısal olarak yıllık kitap basımı çoğalmıştır. Matbaacı esnafının şekillenmeye başladığı bu dönemde, İstanbul’da beş tekke içerisinde bu mesleğin icra edildiği görülmektedir. Üsküdar ve Sultanahmet’teki Özbekler, Eyüp’teki Kalenderhane, Karyağdı ve Edirnekapı’daki Mustafa Paşa tekkelerinde ciddi anlamda kitap basan matbaaların olduğu görülmektedir. Özellikle, sonuncu tekkede 113 civarında farklı kitabın basıldığı tespit edilmiştir. Bu matbaada (Şeyh Yahya Efendi) salt dini eserlerin basılmadığı mühendislikten roman ve piyese, matematikten yemek kitabına varıncaya kadar geniş bir alanda yayıncılık yapıldığı anlaşılmaktadır. Modernleşme sürecinde çok önemli bir işleve sahip olan matbaacılığın tekke gibi geleneksel dini kurumlar tarafından icra edilmesi, onların modernleşme sürecine etkin bir şekilde katıldıklarını göstermektedir.