Islahatçı bir Tarih Felsefesi: Ahmed Vâsıf Efendi Örneği

Özet

Bu makalede, vakanüvis ve devlet adamı Ahmed Vâsıf Efendi’nin (ö. 1806) 18. yüzyılın sonlarında Osmanlı İmparatorluğu’nda tanık olduğu değişime dair bazı eserlerinde ileri sürdüğü görüşleri, yazarın tarih anlayışı ve felsefi fikirleri ışığında incelenmektedir. Vâsıf’ın argümanlarının gayet akli ve de basit kadercilikten uzak olmasının yanında, imparatorluğun bu fırtınalı döneminde ortaya çıkan tarihî ve ahlakî meselelere de matuf olduğu ileri sürülmektedir. Ahmed Vâsıf Efendi salt Osmanlı’nın askerî başarısızlıklarını ve ıslahat ihtiyacını ön plana çıkarmamış, aynı zamanda yaşadığı evreni, vak’alar arasındaki nedenselliği ve tarihsel değişimi, yine kendisinin geliştirdiği kuramlarla geniş bir çerçevede açıklamaya çalışmıştır. Aynı zamanda bir saray görevlisi olan Ahmed Vâsıf Efendi, kendi hamisi olan sultanların ve Osmanlı devlet adamlarının söz konusu dönemde oluşan şartları nasıl algıladıklarına dair bize önemli bilgiler vermektedir.

Abstract

This article examines the historical and philosophical outlook of the chronicler and statesman Ahmed Vâsıf Efendi (d. 1806) on the changes of his own time, the late 18th century, through a study of some of his written work. I argue that Vâsıf’s views are complex, reasoned, and address moral and historical problems raised by the empire’s unsettled state; the historian not only made Ottoman military collapse and reform his key concerns but outlined a more general framework for understanding the universe, causation, and historical change. As a court official, meanwhile, Vâsıf sheds light on how his patrons – sultans and statesmen both – came to digest their new circumstances.

Anahtar kelimeler: Islahat, III. Selim, Vakanüvisler, Tarih Yazıcılığı, Tarih Felsefesi