Manzum Sözlük: Şiir Olarak Yazılmış Leksikografik Bir Eser

Özet

Osmanlı döneminden önce Anadolu’da başlayan manzum sözlük yazma geleneği Osmanlı kültüründe de devam ettirilmiştir. Manzum sözlük tarzı eserler, öncelikle Arapça ve Farsçanın öğretiminde okutulmuş ve ezberletilmiştir. Bu eserlerde; Arapça ya da Farsça kelimelerin (veya her iki dilin kelimelerinin) Türkçe karşılıklarıyla birlikte nazmedildiği görülmektedir. 17. Yüzyılın ilk yarısında Muhammed Hevâî Uskufî Bosnevî tarafından Makbûl-i Ârif adlı Türkçe-Boşnakça bir manzum sözlük kaleme alınmıştır. Osmanlı dönemi yazma eserlerinin korunduğu Bosna-Hersek’teki kütüphanelerde bu sözlüğün birçok nüshası mevcuttur. Bu durum, Makbûl-i Ârif adlı manzum sözlüğün, Boşnaklar arasında Türkçe öğretiminde yüzyıllar boyunca kullanılageldiğinin bir göstergesidir. Bu çalışmada; Makbûl-i Ârif adlı sözlükte yer alan beyitler incelenmiş, eserin bazı leksikografik ve edebî özelliklerine işaret edilmiştir. Bir yandan yazarın, dil ve iki dilli sözlüklerle ilgili tasavvuru değerlendirilirken öte yandan da edebî şahsiyeti ele alınmış, sözlüğün ezberlenip hafızada tutulmasını kolaylaştıran unsurları üzerinde durulmuştur

Abstract

The practice of writing dictionaries in verse was cherished in Ottoman culture as a continuation of the tradition existing earlier in Anatolia. These dictionaries were primarily manuals for learning Arabic and Persian by memorizingmemorizing verses including a certain vocabulary of one of the two languages (or both) with Turkish semantic equivalents. In the first half of the 17th century, Muhammed Hevâî Uskufî Bosnevî compiled a dictionary in verse of Turkish and Bosnian and called it Makbûl-i Ârif. A large number of preserved hand-written copies of the dictionary tell us that for several centuries it was used by the Bosnians for learning Turkish lexis. Through analysis of the couplets, this paper reveals some poetic and lexicographic features of that work. On the one hand, it shows the author’s understanding of language and bilingual dictionaries; on the other hand, it shows the author’s poetic skills which made it easier for the user to memorise vocabulary

Anahtar kelimeler: Osmanlı kültürü, dil ve sözlük tasavvuru, Türkçe-Boşnakça, manzum sözlük, ezber teknikleri.