Translating Science in the Ottoman Empire: Translator-educators as "Agents of Change" in the Ottoman Scientific Repertoires (1789-1839)

Osmanlı İmparatorluğu'nda Bilimi Çevirmek: Osmanlı Bilim Repertuarlarında "Değişim Özneleri" Olarak Mütercim-Hocalar (1789-1839)

Özet

1789-1839 arası elli yıllık döneme odaklanan bu çalışma, modern bilimin batıdan Osmanlı İmparatorluğu'na aktarılmasında kilit rol oynayan tercümanları ve tercümelerini çeviribilim bakış açısıyla incelemeyi amaçlamaktadır. Tartışmanın somut verilere dayandırılması için seçilen dönemde eğitim amaçlı tercüme edilmiş bilimselteknik eserlerden bir bütünce oluşturulmuştur. Çalışma, Osmanlı İmparatorluğu'nda askeri alanda yapılması öngörülen değişiklik ve ilerlemelerin Osmanlı eğitim ve bilim repertuarlarındaki batı odaklı tercüme faaliyetleri ile doğrudan ilgili olduğunu ortaya koymaktadır. III. Selim ve II. Mahmud döneminde askeri kaygılarla açılan ilk sistemli, batı tarzı eğitim kurumları mütercim-hocaları, dil dersleri ve matbaaları ile hem tercüme bürosu hem de tercüman eğitim merkezleri olarak işlev görmüştür. Bu kurumlarda görev yapan mütercim-hocalar Osmanlı kültür repertuarında önemli değişikliklere neden olmuştur. Çalışmada 'değişim özneleri' olarak adlandırılan mütercim-hocalar Türkçe'nin bilim dili olarak gelişmesine, dine dayalı geleneksel ilim anlayışının çağdaş bilim anlayışına dönüşmesine katkı sağlamış ve Osmanlı İmparatorluğu'nda bilim repertuarları dışında kalan diğer repertuarlarda ortaya çıkacak epistemolojik kaymalara zemin hazırlamıştır.

Abstract

Focusing on the fifty-year period between 1789 and 1839, the study aims to showcase the pivotal role of translators and translations in the transmission of modern science in the Ottoman Empire, which has long been ignored from a translation studies perspective. In order to ground the discussion, a corpus of scientific-educational translations of the era has been created. The paper reveals that the aspiration of raising the status of the Ottoman Empire in the military arena brought a concomitant need to reshape the Ottoman educational and scientific repertoires through translations of works from western sources. The first systematic, western-style military schools, which incorporated translator-educators, language courses and printing houses, functioned not only as translation bureaus but also translator-training centers at the time. The translator-educators serving at these institutions enabled significant transformation in the Ottoman culture, thus acting as 'agents of change': They promoted Turkish as a scientific language, contributed to the conversion of the religion-based learning system into a secular one, and also stimulated epistemological shifts in other repertoires.