Dergiler / Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi / 2018 / Cilt: 8 - Sayı: 3
İbn Sînâ’nın Kânûn’unda ve Erken Dönem Osmanlı Tıbbına Ait İki Eserde Bulunan Tîryâk-ı Fârûk Formüllerinin Karşılaştırılması
- Sayfa
- 247–260
- DOI
- —
Özet
Zehirler ve zehirlenmeler tarihin en eski zamanlarından beri insanlığın dikkatini çekmiş zehirler ve panzehirler üzerine pek çok eser vücuda getirilmiştir. Mitridaticum ve theriac formülasyonlarının günümüze aktarılmasında Galenos’un hatırı sayılır bir yerinin olduğu bilinmektedir. Galenos, mithridaticum yapımında kullanılan maddelere İmparator Neron’un özel hekimi olan Andromachus (M.S. 1. yy.)’un bazı maddeleri çıkarıp ve bazı maddeler ekleyerek galene adını verdiği başka bir karışım imâl ettiğini belirtmiştir. Galene ifadesi yerine sonraları theriac ifadesinin kullanılmaya başlandığı bilinmekle beraber bunun ne zaman ve nasıl olduğu ulaşılan kaynaklarda belirtilmemektedir.Andromachus tarafından geliştirilen bu theriac (tiryâk) bileşiminin İslâm kültürüne de geçtiğini görüyoruz. Theriac, Türk-İslam tıbbında da tiryak olarak telaffuz edilip panzehir anlamı yüklenerek kullanılagelmiştir. Tiryâkın İslâm kültürüne geçişinde rol oynayanlardan birinin Aegina’lı Paulus [Paulus Aeginata (625–690)] olduğunu aktarılmaktadır. Aeginalı Paulus hem mitridaticum’dan hem de theriac’dan bahsetmektedir. Aeginalı Paulus’un kitaplarının Râzî (854-930) tarafından kullanıldığı ve hatta Yuhanna bin Mâseveyh (ö. 857), Huneyn bin İshak (813–873) ve Râzî’nin (864–930) ilaç listelerinde tiryâktan bahsettiği bilinmektedir. Zaman içerisinde farklı tiryâk formülasyonlarının oluşturulduğu ve farklı amaçlarla kullanıldığı görülmektedir. Bu formüllerden biri de Batı’da grand tiryâk olarak da isimlendirilen tiryâk-ı fârûkdur. Bu araştırmada İbn Sînâ ve iki farklı Osmanlı hekimi olan İbn Şerîf ve Şerefeddîn Sabuncuoğlu’nun verdiği tiryâk-ı fârûk formülleri karşılaştırılmıştır.
Abstract
The poisoning could be accepted the source of horror in ancient times. According to Galen, a physician named Andromachus changed the recipe of mithridatikon and developed another compound antidote called galene. In time the name galene was changed to theriac. The theriac remedy began to use as an antidote against all kinds of venoms. It was believed that theriac both protected and cured from the venom of all poisonous beasts, such as snakes, spiders, scorpions, rats or mad dogs. The theriac was not only an antidote in an original sense but it was used in a very extensive way.The theriac has been transferred to Turc-Islamic populations and was used extensively. Also it was pronounced as tiryâq or diryaq in Turc-Islamic populations. There are so many different theriac recipes in Turc-Islamic medicine. In this study only grand theriac formulations are put emphasis on. These theriac compositions are called grand theriac (tiryâq al-fârûq), because they have ingredients much more than the others. In this work it tried to compare the different compositions of grand theriac which were used by Avicenna and two Ottoman medical manuscripts called Yâdigâr and Mucerreb-nâme.