EMÂLÎ’DEKİ RİVÂYET VE GÖRÜŞLER ÖZELİNDE ZEYDÎ MUHADDİS AHMED B. ÎSÂ’NIN III. (IX.) ASIRDAKİ İTİKÂDÎ VE FİKRÎ TARTIŞMALARA YAKLAŞIMI

ZAYDĪ MUHADDITH AHMAD B. ʿISĀ’S APPROACH ON THE MENTAL AND THEOLOGICAL DISCUSSIONS IN THE III. (IX.) CENTURY IN THE LIGHT OF NARRATIONS AND VIEWS IN THE AMĀLĪ

Özet

İslam düşünce tarihinde mürtekibü’l-kebîre, ef‘âlü’l-‘ibâd, kader, irâde, iman-küfür, hidâyet-dalâlet gibi itikâdî ve fikrî tartışmalar, İslâm toplumu içerisinde çeşitli ayrışmalara neden olmuştur. Hâriciyye, Mu’tezile, Mürcie ve Şia gibi pekçok fırka, zamanla bu tartışmalara müdahil olmuş ve söz konusu meselelere ilişkin görüş ileri sürmüşlerdir. Öte yandan süreç içerisinde hız kazanan tedvîn ve tasnîf faaliyetleri, bu konuların hadis eserlerine girmesinin önünü açmıştır. Tabiatıyla musannifler, içinde bulundukları zaman dilimine ait tartışmaları, tasnîf ettikleri eserlerde kendi perspektiflerine göre ele almışlardır. Böylece bir taraftan kendi görüşlerini tahkim etmek diğer taraftan da muhalif fırkaların tezlerini eleştirmek üzere çeşitli eserler ortaya koymuşlardır. Öyle ki bu eserlerdeki rivâyetlerin bir kısmı ve bunların yerleştirildiği bazı bâb başlıkları, mezkur tartışmalardan izler taşımaktadır. Bu makalede Emâlî’deki rivâyet ve görüşler özelinde Zeydî muhaddis Ahmed b. Îsâ’nın (ö. 247/861) III. (IX.) asırdaki tartışmalı meselelere ilişkin yaklaşımı incelenmiştir. Bu sayede hadis tarihinin önemli bir dönemini etkileyen tartışmaların Emâlî üzerindeki yansımaları incelenmiş olup müelllifin bu tartışmalara yaklaşımı Hâriciyye, Mu’tezile, Mürcie ve Şia gibi ana akım oluşumların görüşleri ile mukayeseli olarak ele alınmıştır. Çalışma bir hadisçi kimliği olan Ahmed b. Îsâ’nın kendi dönemindeki tartışmalarda mensubu olduğu Zeydî gelenekle ne düzeyde mutabık kaldığını görmek ve bu tartışmalara sünnî hadisçiler gibi mi tepki verdiği yoksa klasik ehl-i hadis refleksinden farklı değerlendirilebilecek bir tavır mı sergilediğine dair tespitler sunması bakımından önemlidir.

Abstract

In the history of Islamic thought, discussions stemming from theological problems such as mürtekibü’l-kebîre (deadly sinner), ef‘âlü’l-‘ibâd (human actions), istitâat (ability and strength), kader (destiny), irâde (will), iman-küfür (faith-heresy), hidâyet-dalâlet (true path-aberration) revealed divisions that cannot be solved within Islamic society. Many sects such as Kharijites, Mu’tazila, Murji’s and Shi’ites have been involved in these debates over time and have put forward various views on these issues. On the other hand, tadwīn (compilation) and tasnīf (classification) activities, which gained momentum in the process, enabled such controversial subjects to enter into hadith works. Naturally, the authors and musannifs have dealt with the debates of the time period in which they are classified according to their own perspectives through the works they have classified. Thus, musannifs, on the one hand to argue their opinions on the other hand, on the other hand, have produced various works to criticize the theses of the opposition groups and sects. In fact, some of the narratives in these works and some of the bābs (headlines) in which these narratives are placed have various traces from the intellectual debates carried out during the period. In this article, Zaydī Muhaddith Ahmad b. ʿIsā’s perspective on these controversial theological issues in the III. (IX.) century will be discussed in the context of the narratives and views in Amālī . In this way, the reflections of theological debates on Amālī which affect a important period of the history of hadith will be discussed and Ahmad b. ʿIsā’s views on these discussions will be examined in comparison with the mainstream sects such as Khārijite, Mu’tazila, Murjiʾah and Shia.