İran’da Mirza Melkom Han’ı Hatırlamak*

Özet

Bu makalenin amacı Mirza Melkom Han’la (1831-1908) ilgili özellikle İran’da yapılan yayınlara odaklanarak, hayat hikayesinin dönemin farklı politik ortamlarında ortaya çıkan entelektüel tartışmalar etrafında tekrar tekrar yeniden nasıl yazıldığını tartışmak ve bunun üzerinden hem bu eserlerin yazıldıkları dönemleri incelemek hem de Melkom Han’ın ne tür hatırlamalarla gündeme getirildiğini anlamaya çalışmaktır. Makalede İran’da 1900’lerin başından itibaren dışarıya açık, küresel trendlerin takip edilip ayak uydurulması gerektiğini savunan, uluslararası ilişkilerin geliştirilmesi gerektiğini dile getirerek anayasal zeminde bir hukuk devletine geçişi isteyen bir siyasi yaklaşımla dışarıya görece kapalı, İslami-Şii prensiplerine bağlılığı vurgulayan kültürelci siyasi bir yaklaşım Melkom Han merkeze alınarak inceleniyor. İran’da 1890’lar ve 1906’dan itibaren anayasa ve şeriat tarafgirliği olarak şekillenmeye başlayan 1940’lardan sonra reformcu-liberal ve milliyetçi kesimler arasındaki tartışma olarak kendini gösterip 2000’lerden sonra reformcu ve muhafazakâr gibi siyasi fraksiyonlar halinde devam eden siyasi ve entelektüel tartışmaları Melkom Han hakkında yapılan yayınlara odaklanarak bir bağlama oturtabileceğimiz ifade edilmeye çalışılıyor.

Abstract

Abstract: The aim of this article is to discuss how Malkum Khan’s biography is written over and over again within the political, intellectual discussions of the different historical periods in Iran. In this article, the two main political factions were dealt with, of course with a variety of versions. One of them wants Iran to be part of the global capitalist system and demands to establish needed institutions and hence puts emphasis on Malkum Khan’s reformist, liberal globalist discourse in their publications. The other one wants Iran to be based on Islam-Shi’i principles with limited international relations and publishes to criticize Malkum Khan’s liberal ideas. The article discusses how Malkum Khan’s biography was written by the writers who somehow position themselves in these different political factions in different historical periods in Iran by putting emphasis on shifts in his biographies.