İkinci Dünya Savaşı'nın Ardından Türkiye'de Amerikan Yardımları

Özet

Türkiye, İkinci Dünya Savaşı sonrasında çoğunlukla Amerika Birleşik Devletleri'nden olmak üzere geniş çapta dış yardım almıştı. Literatürde, Türkiye'deki Amerikan yardımları için Truman Doktrini ve Marshall Planı programları başlangıç olarak kabul edilse de, savaş sırasında ve savaşın hemen ertesinde Amerikan yardımları çoktan alınmaya başlamıştı. Bu çalışmada, literatürde ihmal edilen bu dönemi açıklamak amacıyla Türkiye'nin İkinci Dünya Savaşı'nın hemen ardından almaya başladığı Amerikan yardımları incelenmiştir. İlk olarak, bu kapsamda iki hükümet tarafından imzalanan Karşılıklı Yardım Anlaşması'nın müzakere süreci ve içeriği açıklanmıştır. Karşılıklı Yardım Anlaşması'nın resmen çerçevesini belirlediği Ödünç Verme ve Kiralama Kanunu'na dayalı alınan yardımlar, ABD ve Türkiye Ulusal Arşivleri'ndeki birincil kaynaklara dayalı olarak tahlil edilmiştir. İkinci olarak savaş fazlası malzemelerin satın alınması, bu kapsamda verilen kredilerin ödenmesine dair anlaşmalar ve bu anlaşmalarla alınan yardımların geri ödeme süreci izah edilmiştir. Son olarak, Truman Doktrini'nin ortaya çıkmasını sağlayan Birleşik Krallık notası açıklanmadan önce Amerikan yetkililerinin Türkiye'ye kapsamlı bir yardım sürecine hazırlandıklarına dair belgeler sunularak, Türkiye'ye yönelik Amerikan yardımı programlarının kökeninin Truman Doktrini öncesine dayandığı öne sürülmüştür.

Abstract

Turkey had significant amount of foreign aid during the postwar era, especially from the United States of America. The Truman Doctrine and the Marshall Plan are considered to be the starting points for the Turkish foreign aid experience in the literature, while Turkey has already begun to receive foreign aid during the war and afterwards. In this paper, in order to fill this gap in the literature, the US aid acquired by Turkey in the immediate aftermath of the war is analyzed. Firstly, the negotiation process and the contents of the Mutual Aid Agreement signed by the respective governments are described. The aid secured within the Lend-Lease Act, which was officially accepted by the Turkish government via the Mutual Aid Agreement, is evaluated based on the primary documents obtained from the National Archives of the USA and Turkey. Secondly, the surplus property, credit agreements, supplemental agreements and their reimbursement process are explained. Finally, having presented the detailed plans of the US authorities to provide Turkey with substantial aid even before the British note that culminated in the Truman's speech, it is argued that the roots of the US aid programs in Turkey precede the declaration of the Truman Doctrine.