SULAMA ŞEBEKELERİNDE PLANLANAN VE UYGULAMADA GERÇEKLEŞEN SULAMA MODÜLÜ ÜZERİNE BİR ÇALIŞMA

Özet

Bu çalışmada, sulama şebekelerinin planlama aşamasında hesaplanan ve işletme aşamasında gerçekleşen sulama modülünün incelenmesi ve değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Sulama modülü, 1 hektarlık sulama alanındaki bitkilerin ihtiyacı olan aylık sulama suyu ihtiyacını karşılayan ve bir ay boyunca sürekli olarak aktığı kabul edilen sabit bir debidir. Sulama şebekelerinde planlama aşamasında hesaplanan sulama modülü, belirlenen işletme yöntemi ve fleksibilite katsayısı dikkate alınarak sulama sistemleri boyutlandırılmaktadır. Ancak, işletme aşamasına geçildiğinde planlama sulama modülü ile uygulamada gerçekleşen işletme modülünün ne derece örtüştüğü, bitki deseninde oluşan değişiklikler, tarla sulama yöntemindeki farklılıklar, su taleplerindeki artış veya azalışlar inşa edilen sistemin kapasitesini etkilemekte, buna bağlı olarak seçilen işletme yönteminin ne ölçüde sürdürülebilir olduğu, sistem hakkında geri bildirim (feed-back) ve daha sonra yapılacak sulama planlamalarına katkı vermesi önem arz etmektedir. Çalışma alanı olarak Büyük Menderes havzasında yer alan Aydın ovası sulama şebekesine ait 2500 ha alana sahip A2 sulama alanı seçilmiştir. Bu alan için hesaplanan planlama sulama modülü q=1,16 l/s/ha olup, şebeke talep işletme yöntemine göre projelendirilmiştir. Çalışmada yöntem olarak; uygulamada gerçekleşen bitki deseni ve yüzde dağılımları, fiilen sulanan alanlar, talep yöntemine göre yapılan sulama programları ve su dağıtımı, sulama şebekesine alınan sular; kayıpsız, %5, %10, %15 işletme kayıpları dikkate alınarak Excel programı ile hesaplanan uygulama sulama modülü ile planlama sulama modülü karşılaştırılmıştır. Sulama alanında gerçekleşen bitki desenine göre Temmuz ayı için hesaplanan sulama modülü, incelenen 1999-2014 yılları arasında 1,01-1,15 l/s/ha olarak, kanala alınan sular temel alındığında, işletme kayıpsız hesaplanan modül, 1,07-1,23 l/s/ha, %5 işletme kayıplı kanala alınan sulara göre hesaplanan modül 1,02-1,19 l/s/ha, %10 işletme kayıplı modül ise 0,97-1,10 aralığında gerçekleşmiştir. İncelenen sulama alanı için hesaplanan Temmuz ayı sulama modülleri genel olarak planlama sulama modülüne yakın ve altındaki değerlerde gerçekleştiği için planlama modülü ile uyumludur. Sonuç olarak, çalışmadan elde edilen modül değerleri hesaplanarak planlama ve işletme koşulları karşılaştırılmış, sistem kapasitesi ve sistemin ekonomik analizi makro düzeyde değerlendirilmiş, sistem hakkında gerekli geri bildirimler elde edilmiş ve sulama şebekelerinin planlama aşamasında yapılması gerekenler hakkında önerilerde bulunulmuştur.

Abstract

In this study, irrigation modules calculated in the planning phase and the operational phase of the irrigation schemes are examined and evaluated. Extent of the overlapping between the irrigation planning module and the actual module realized during the operational phase of the system depends on changes in the cropping patterns, differences in the effects of farm irrigation on the capacity of the constructed system, the increases or decreases in the demand for water, as well as the extent of sustainability according to the selected operation method. All of these provide the system with feedback, which then has an important contribution to irrigation planning. The study area is selected as A2 Irrigation Scheme Area, which is located in the Büyük Menderes basin with an area of 2500 ha. Irrigation planning modules calculated for this area is q = 1,16 l/s/ha and scheme has been designed to the demand operation method. For the study; actual irrigation module has been compared with the planning irrigation module by using Excel software and taking parameters such as actual crop pattern and percentage distributions, actually irrigated areas, water distribution and irrigation schedules made according to the demand method, water intake of irrigation schemes which have been calculated without losses, as well as with 5%, 10%, and 15% losses. The irrigation module calculated for July compared to actual plant design in the irrigation areas is studied between the years of 1999-2014 giving a value between 1,01 to 1,15 l/s/ha, whereas the module calculated with no operational losses comes out between 1,07 to 1,23 l/s/ha. In addition, the module calculated according to water intake with 5% losses was found to be in the interval of 1,02 to 1,19 l/s/ha, while the module with 10% of loss was in the range of 0,97 to 1,10. The July irrigation modules calculated for the irrigation area studied generally conforms to the planning module, as it has received values close to or below the value of irrigation planning modules.