CUMHURİYET DÖNEMİNDE TÜRKİYE’DE ÇAYIR VE MERALARIN HAYVANCILIĞIN GELİŞİMİNE OLAN ETKİLERİ (1923-1960)

THE EFFECTS OF MEADOWS AND RANGES ON THE DEVELOPMENT OF ANIMAL HUSBANDRY IN THE REPUBLICAN PERIOD OF TURKEY (1923-1960)

Özet

Cumhuriyetin ilanından 1960’a kadar olan dönemde hayvancılığın gelişimi bakımından Türkiye’de çayır ve mera arazilerinin mevcut durumu ile bu durumun ekonomiye olan yansımaları makalenin konusunu teşkil etmektedir. Çalışma, Cumhuriyetin İlk Dönemi’nde Türkiye’de çayır ve mera arazileri (1923-1950); DP Dönemi’nde hayvancılığın gelişiminde çayır ve mera arazileri (1950- 1960) ile sınırlandırılarak iki dönem dâhilinde ele alınmıştır. Cumhuriyet Dönemi’nde çayır ve mera arazilerinin durumunun ekonomiye olan yansımaları sayısal veriler ışığında değerlendirilmiştir. Çalışmanın kaynak materyalini, Başkanlık Cumhuriyet Arşivi Belgeleri, resmi yayınlardan; Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) Zabıt Ceridesi, kanunlar ve tutanak dergileri, Türkiye Cumhuriyeti Resmi Gazetesi, istatistik yıllıkları ve dönemin süreli yayınları arasında bulunan tarım ve ekonomi dergilerinin makaleleri oluşturmaktadır. Çalışmada elde edilen sonuçlar şunlardır: Cumhuriyetin ilk yıllarından itibaren hayvancılığın gelişimi için mera ve çayır arazilerine önem verilerek bunlardan en yüksek düzeyde verim alınmaya çalışılmıştır. Ancak II. Dünya Savaşı yıllarında bu arazilerin ihtiyacı karşılayamaması yüzünden hayvan yemi konusunda sıkıntı yaşanması, alternatif yem ürünleri üzerinde yapılan çalışmaları hızlandırmıştır. Savaş yıllarında, ordunun saman, arpa, yulaf, ot ve hayvan yemi sıkıntısı çekmesi, hurda kuru üzüm, geven, keçiboynuzu, kuru yonca otu gibi alternatif yemlerden yararlanma tedbirlerini meydana getirmiştir. Ayrıca Milli Savunma Bakanlığı hayvan yemlerine ayçiçeği, pancar küspesi, incir, üzüm gibi bazı maddelerin ilave edilmesini de göz önünde bulundurup bunların beslenmede kullanılması yönünde gerekli tecrübelerin yerine getirilmesi için Zirai Kimya Enstitüsüne talimat vermiştir. Neticede adı geçen bu kurum tarafından üzümün atlara istenildiği kadar verilebileceği, ayçiçeğinin ise hayvanlara günde bir kg kadar yedirilebileceği tavsiye edilmiştir. Bunlara ilaveten Milli Savunma yetkilileriyle bir kısım uzmanların gerçekleştirdiği ortaklaşa deneme faaliyetlerinde, pancar küspesinin kepek ve samanla harmanlanarak veya ayrı olarak atlara verilmeye çalışıldığı görülmektedir. DP’nin 14 Mayıs 1950’de yönetime gelmesiyle birlikte çayır ve mera arazileriyle ilgili yasal boşluğun giderilmesi yönünde kanuni düzenlemelere gidildiği bilinmektedir. Ardından Prof. Dr. Ömer Tarman tarafından Orman Çiftliği, Ziraat Fakültesi ve Lalahan Enstitüsünde Tarım Bakanlığı ile işbirliği yapılarak mera araştırmaları yürütülmüş, Eskişehir ve Ankara tohum ıslah ve deneme istasyonları, tohum üretimi ve yem bitkisi münavebesi hususundaki çalışmalarını araştırma kapsamına dâhil etmiştir. Dahası Konuklar Teknik Okulu, Yalova Deneme ve Üretme Çiftliği ve Orman Çiftliğinde de çayır, mera ve hayvan yemi araştırmaları sürdürülerek, bu araştırmaların diğer kuruluşlara yayılması öngörülmüştür. Yapılacak bu çalışmaların gerekli finansmanını temin etmek için bütçeden belli ölçüde ödenekler de ayrılmıştır. 1952 yılından 1960’a kadar olan dönemde köy çayır ve meralarının ıslahı ile toplu köy yoncalık ve korungalıkları tesisi için Tarım Bakanlığı bütçesinden toplamda 9.500.000 liralık bir ödenek tahsis edilmiştir. DP Döneminde mera ve çayır alanında yapılan faaliyetler yeni girişimlerle desteklenmiştir. Bu dönemde pancar ve pamuk sulu münavebe alanlarıyla meyvelikler altında ara ziraatı olarak hayvan yemi bitkilerinin üretimi için çabalar da sarf edilmiştir. Bu yöntem köylülerde de alaka uyandırdığından zamanla gösteri olmaktan çıkarak halkın benimsediği bir tarım tekniği haline sokulmuştur. Ayrıca devlete ait arazi ve çiftliklerin bir bölümünün toprak ve mera sıkıntısını gidermek için ayrıldığı da kabul edilmektedir. Devlet Üretme Çiftlikleri Genel Müdürlüğüne bağlı Gözlü Devlet Üretme Çiftliğinin 30 bin dekarlık arazisi Zengen, Başhöyük ve Sarayönü gibi çevre köylerinin mera ve tarla ihtiyacını karşılamak için tasfiye edilmiştir. Meraların ıslahıyla yonca ve korungalıklarının kurulması için Tarım Bakanlığı bütçesinden milyonlarca liralık payın ayrılması, yüzlerce köyde 10 binlerce dönüm yoncalık, korungalık ve numune meraları meydana getirilip hayvanların beslenmesinin temin edilmesiyle milli ekonomiye önemli katkılar sağlanmıştır.

Abstract

This study used numerical data to address the current situation of meadows and ranges and their contribution to Turkish economy from the establishment of the Republic until 1960. The study covered the subject matter in two periods; (1) meadows and ranges in the first period of the Republic (1923-1950) and (2) meadows and ranges during the Democrat Party Period (1950-1960). Data were collected from the Presidency Republican Archive Documents, Memorandum Diary of the Grand National Assembly of Turkey, laws and minute books, Official Gazette of the Republic of Turkey, annual statistics, articles on agriculture and economic journals and periodicals. The results are as follows: From the first years of the Republic on, meadows and ranges were attached great importance for the maximization of their efficiency and for the development of animal husbandry. However, during World War II, meadows and ranges fell short of meeting the demand for feed stuff, and therefore, research on alternative feed stuff gained momentum. Due to the shortage of straw, barley, oats, and grass, necessary measures were taken to take advantage of alternative produce such as raisins, astragalus, carob, and dried clover to keep supplying the army with animal feed during the war years. The Ministry of National Defense also considered adding such produce as sunflower, beet pulp, fig and grape to the animal feed and instructed the Agricultural Chemistry Institute (ACI) to take steps to use those produce as animal feed. Therefore, ACI recommended that horses be fed grapes as much as necessary and that animals be fed maximum one kg of sunflower per day. What is more, National Defense officials and some experts conducted trials together and fed animals beet pulp mixed with bran and straw or only beet pulp. After the Democrat Party (DP) came to power on May 14, 1950, it introduced legal reforms to eliminate the legal gaps regarding meadows and ranges. In collaboration with the Ministry of Agriculture, Prof. Dr. Ömer Tarman then conducted studies on ranges at the Forest Farm, Faculty of Agriculture, and Lalahan Institute, and also incorporated his research on Eskişehir and Ankara seed breeding and test stations, and seed production and feed crop rotation to those studies. Moreover, research was carried out on meadows, ranges and animal feed at the Konuklar Technical School, Yalova Breeding and Production Farm, and Forest Farm, with the projection that such research were also to be carried out widely in other organizations. A certain amount of fund was allocated from the budget for those studies. A total of 9,500,000 Liras was allocated from the budget of the Ministry of Agriculture between 1952 and 1960 for the reclamation of village meadows and ranges and for mass village clover fields and sainfoin plants. During the DP period, initiatives were also taken to support the activities on ranges and meadows. Much effort was put to animal-feed cropping, and intercropping was performed under beet and cotton rotation land and orchards. Intercropping also drew villagers’ attention and eventually ceased to be a demonstration and turned into an agricultural technique used by them. Some of the state lands and farms were allocated to make up for the shortage of plots of land and ranges. A 30.000-decare land of the Gözlü State Production Farm under the General Directorate of State Production Farms was cleared out to make up for the shortage of range and land in the surrounding villages, such as Zengen, Başhöyük, and Sarayönü. With the reclamation of the ranges, the Ministry of Agriculture allocated millions of Liras from its budget for clover fields and sainfoin, and tens of thousands of acres of clover fields, sainfoin, and sample ranges were created in hundreds of villages. All these developments made significant contributions to the national economy.