USE OF MATERIALS IN THE EDUCATION SYSTEM OF THE OTTOMAN EMPIRE THE EXAMPLE OF THE JOURNAL OF: ÇOCUK DOSTU

OSMANLI DEVLETİ EĞİTİM SİSTEMİNDE MATERYAL KULLANIMI: ÇOCUK DOSTU DERGİSİ ÖRNEĞİ

Özet

Eğitim alanında son yüzyılın ikinci yarısından itibaren bütün dünyada olduğu gibi ülkemizde de materyal tasarımı, yapımı ve kullanımı önem kazanmıştır. Çünkü eğitim ve öğretimin önceden belirlenmiş hedeflerine ulaşmada materyal kullanmak büyük kolaylık sağlamaktadır. Özellikle Eğitim Fakültelerinin yeniden yapılandırılmasından sonra (Kasım 1997), bütün bö- lümlere zorunlu olarak açılan Öğretim Teknolojileri ve Materyal Tasarımı dersi bu konudaki eksikliklerin giderilmesinde önemli ölçüde etkili olmuştur. Ancak bütün bu faydalı gelişmelere rağmen, Türk Eğitim Tarihi içinde materyal yapımı ve kullanımı ile ilgili yeterli araştırma ve çalışmaların yapılamadığını görüyoruz. Bu makalenin amacı, Osmanlı Devletinin son dönemine ait materyal kullanımı konusundaki eğitim faaliyetlerinin karanlıkta kalan bir bölümünün aydınlanmasına katkıda bulunmaktır. 1908 Meşrutiyeti sonrası, çocuk dergiciliği açısından son derece önem ve zenginlik taşımaktadır. Çünkü bu dönemde diğer periyodiklerin yanında, her yaş grubundaki çocuklara yönelik çıkarılan dergi sayısında önemli bir artış gözlenmektedir. Bu dönemin önemli dergilerinden biri de 1914te haftada bir defa olmak üzere ancak 13 sayı çıkartılabilen Çocuk Dostu dergisidir. Çocuk Dünyası dergisinin kardeşi olarak yayın hayatına başlayan bu dergi, hedef kitlesine uygun olarak küçük çocukların ilgisini çekecek, onların hoşlanacağı resimlere yer verir. Bu dergide, materyal yapımı ve eğitimde kullanımı ile ilgili çalışmalara yer verildiği de görülmektedir. Çocuk Dostu bu özelliği ile de dönemin diğer dergilerinden önemli bir farklılık taşımaktadır. Ayrıca büyük puntolarla dizilmiş harflerle yazılan ve basit kelimelerden oluşan hikâyelere yer vererek bu amacını gerçekleştirmeye devam eder. Bu yöntemlerle çocukların ilgisini çekmeye çalışır. Zaten başlığın hemen altında yer alan Mini mini çocukların arkadaşıdır ifadesi, derginin hedef kitlesini açıkça ifade etmektedir. Bütün bu olumlu özelliklerine rağmen, ne yazık ki o da dönemin diğer dergileri gibi ekonomik ve siyasi gelişmelerden dolayı uzun soluklu olamamıştır. Daha ziyade okul öncesi çocuklarına hitap etmeyi amaçlayan bu dergi öğretimde materyal kullanma konusunda da ilklere imza atmıştır. Çocuk Dostu dergisi, öğretimde materyal kullanmanın gerekliliği dışında, materyal yapımı ve bu sayede çocukların dil, düşünce, hayâl ve el becerilerinin gelişimine de katkıda bulundu- ğundan yayımlandığı dönemde farklı bir önem taşımaktadır. Ayrıca çocuklara kendi elleri ile yaptırılan materyaller kullanılarak, onların cümle kurmaları sağlanmış ve böylece ana dillerini kullanma becerilerinin geliştirilmesi hedeflenmiştir. Bu bakımdan çalışmamızın konusunu ve kapsamını Çocuk Dostu dergisi oluşturmaktadır. Bu dergide araştırmamıza konu olan özellikler kendi şartları içinde ve olduğu gibi günümüz Türkçesine kazandırılarak tanımlanmıştır. Çalışma verilerinin toplanması, kaynakları bulma, günümüz Türkçesine ve Lâtin alfabesine aktarma, okuma not alma ve değerlendirme işlemlerini kapsadığından belge tarama yöntemi ile gerçekleştirilmiştir. Çalışma materyallerinden elde edilen bilgiler betimsel analiz ile gözler önüne serilmiştir. Makalemizde değerlendirilen veriler nitel araştırma tekniklerinden tarama modeli ile elde edilmiş ve sonuçta önemli bulgulara ulaşılmıştır. Derginin 3. sayısında yer alan Küçük Turgutun El İşleri başlıklı resimli bir yazıda, daha küçük olduğu için okula gitmediği ifade edilen Küçük Turgutun çalışkan, iyi yürekli, doğru sözlü bir Türk çocuğu olduğu ifade edildikten sonra onun özellikle el işini pek sevdiği vurgulanır. Hatta parça parça tahtalardan evler, köprüler yaptığından, demir döşeyerek şimendifer işlettiğinden bahsedilir. Bu durum derginin daha o yıllarda, modern eğitim sistemlerinde karşımıza çıkan eğitimde çocukların yeteneklerini ortaya çıkarma ve geliştirme ilkesine dikkat çektiğini ortaya koymaktadır. Bunun dışında çalışmada elde edilen şu sonuçlar dikkat çekicidir: Çocukların okul öncesi bir dö- nemde, oyuncak olarak da olsa tren/şimendifer ile karşılaşmış olmaları daha öğretici olacaktır. Çocuk Dostu dergisinin bu stratejisi de eğitim-öğretim açısından hazırlanan materyalin hayata yakınlık ilkesine uygun olan bir uygulamadır. Dergide kullanılan futbol oynayan çocuk figürü de başarılı bir şekilde seçilmiştir. Çünkü futbol oynamak bütün zamanların çocuklarının ilgisini çekecek bir oyundur. Dolayısı ile sevdikleri bir oyun resmi ile el becerilerini geliştirmek ustaca düşünülmüş bir seçimdir. Karagöz figürünün seçiminde de aynı başarı gösterilmiştir. Bu seçimler dergide yer alan etkinliklerin çocuğa görelik ilkesine uygun olarak çocukların ilgi ve ihtiyaçları göz önünde bulundurularak kurgulandığını göstermektedir. Afacan Bir Kedi baş- lığı altında ele alınan konuda da benzer bir yöntemin kullanılmış olması, günümüz eğitimcilerine ve planlamacılarına da yol göstermektedir. Dergide ayrıca, günümüz eğitim sisteminde de kullanılan oyun yöntemine yer verilmiş olması dikkat çekicidir. Ters çevrilmiş ve ayaklarına bağlanan kumaş parçaları ile Yelkenli Gemi haline getirilmiş basit bir masadan ibaret olan oyun materyali, çocukların dünya seyahatine çıkacakları büyük bir gemi haline getirilmiştir. Bu oyunda, üç kız ve iki erkek çocuktan oluşan beş kardeş için şu cümleler kullanılmıştır: Üç hemşire ile iki birader, büyük bir gemiye binerek bütün dünyayı dolaşmaya çıktılar. Bayrakları çektiler, yelkenleri açtılar. En büyük erkek kardeşin kaptanlık ettiği küçüğünün dümeni kullandığı bu gemi, kuş gibi uçarak engin denizlere açılır. Okul öncesi çocuklarının hayal dünyalarını bu kadar zorlayan ama bunu masal türünün imkânlarını kullanarak yapan Çocukların Dostu dergisi, oyun ortamında, yaparak - yaşayarak buldurucu yöntemi kullanarak öğretim konusunda başarılı bir örneğe daha böylece sayfalarında yer vermiş olur. Önerimiz, buraya bir kısmını aktardığımız bulgular göstermektedir ki Yeni Türk Edebiyatı sınırları içine giren II. Meşrutiyet yıllarında çıkan çocuk dergileri v

Abstract

According to the understanding of education in modern ages, the design and the use of materials are important for education to reach its particular aims. In spite of this fact, we see that in our history of education, sufficient researches and practices could not be done about the manufacturing and the use of materials. The aim of this article is to contribute to the illumination of the benighted parts of the educational activities about the use of materials in the late period of the Ottoman Empire. The period after the 1908 II.Meşrutiyet-Constitutional Monarchy- is of big importance and richness in terms of magazine publishing for children. This is one of the important journals of the period to 1914, once a week, but published 13 ıssues the journal of Çocuk Dostu journal. The journal which rather aimed to appeal to the pre-school children broke grounds about using materials in education. The journal of Çocuk Dostu is of a different importance for the period in which it was published; as it contributed to the material manufacturing and thus to the development of childrens language, opinions and the manual skills apart from contributing to the necessity of using materials in education. It is aimed to enlighten an unknown period about the use of materials of our history of education with the results obtained.