SavedAdd your journal

Journals / Artuklu Akademi / 2025 / Cilt: 12 Sayı: 1

The Reasons for Criticisms of Qur’anic Recitations in The First Four Centuries of Hijri

Hicri İlk Dört Asırda Sahih Kıraatlere Yönelik Eleştiriler ve Sebepleri

İdris Yiğit

Pages
288–308
Publication Date
2025-06-30
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗

Abstract

The codification of qirāʾāt sciences into written works occurred primarily between the 3rd and 4th centuries AH, following an extensive period of oral transmission. During this formative era, Islamic scholars systematically evaluated variant readings, establishing rigorous criteria to authenticate recitations. The primary standards for validation included linguistic conformity to classical Arabic and consensus (ijmāʿ) among recitation authorities. While many criticisms of non-canonical readings ostensibly focused on linguistic irregularities (lahn), the underlying reasons for rejection were more complex. This study argues that three key historical factors significantly influenced scholarly critiques: (1) the oral-based transmission system prevalent before textual codification, (2) the absence of diacritical marks (iʿjām) and vowelization (tashkīl) in early muṣḥafs, and (3) the proliferation of regional recitation traditions amid competing scholarly methodologies. Through critical analysis of early qirāʾāt literature and biographical (ṭabaqāt) sources, this paper demonstrates how these contextual challenges - rather than purely textual considerations - shaped the evaluation and eventual exclusion of certain variant readings from the canonical tradition.

Özet

Kıraat ilminin müstakil kitaplarda yer alması hicrî 3. ve 4. asra tekabül etmektedir. Bunun öncesinde sahîh, şâz, müdrec ve mevzu gibi birden fazla kategoriyi içinde barındıran kıraat birikimi sözlü olarak aktarılmaktaydı. Hicrî 4. asra kadar devam eden süreçte İslâm uleması sahih olanları sakiminden ayırmak için kıraatleri ince bir elemeye tabi tutmuştur. Sahih kıraatlerin tercih ve tespiti için Arapçaya uygunluk, resm-i mushafa muvafakat ve genelin üzerinde icma etmesi gibi belli kıstaslar koymuşlardır. Ancak dil çalışmalarının Arap dilinin tüm kullanımlarını muhtevi olmaması sebebiyle bazı okuyuşlar bu kriteri sağlamamıştır. Âlimler kendi koydukları yerleşik gramer kurallarına uymayan ve sahih birikim içerisinde yer alan bu okuyuşları sahih olmadığı zannıyla eleştirmiştir. Bu eleştirilerin sebebi ise sadece bazı kıraatlerin dil kurallarına uymaması değildir. Bilakis kıraat birikimin sözlü olarak aktarılması, mushafların nokta-hareke barındırmaması ve kıraat ilmiyle iştigal edenlerin sayıca çok olmaları gibi etkenler söz konusu eleştirilerin arka planını oluşturmaktadırlar. Bu çalışmada sahih olmadıkları zannıyla tenkit edilen farklıkların eleştirilme sebepleri ortaya konulmaya çalışılmıştır.

Keywords
🔖

Cite This Article

Yiğit, İ. (2025). The Reasons for Criticisms of Qur’anic Recitations in The First Four Centuries of Hijri. Artuklu Akademi, Cilt: 12 Sayı: 1, 288–308. https://doi.org/10.34247/artukluakademi.1629101

📄 Full Text PDF Viewer

References (97)

  1. Abduttevvab, Ramazan. Lahnü’l-âmme ve’t-tetavvri’l-lugavî. Kahire: Mektebetü Zehrâi’ş-Şark, 2000.
  2. Adîme, Muhammed Abdulhalık. Dirâsât li üslubi’l-Kur’âni’l-Kerîm. 11 Cilt. Kahire: Daru’l-Hadis, ts.
  3. Ahfeş, Ebü’l-Hasen Saîd b. Mes’ade el-Mücaşiî el-Belhî. Me‘âni’l-Kur’ân. thk. Hüdâ Mahmûd. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hancı, 1991.
  4. Altundağ, Mustafa. Hata İddiaları Çerçevesinde Kuran’ın Dil ve Yazım Özelliği (Mushafta Lahn Meselesi). Bakü: Nurlar Yayınevi, 2004.
  5. Askerî, Ebû Ahmed el-Hasen b. Abdillah b. Said. Ahbârü’l-musahhifîn. Şam: Dâru’l-Beşâir, 1995.
  6. Askerî, Ebû Ahmed el-Hasen b. Abdillah b. Said. Şerhu mâ yaka‘u fîhi’t-tashîf ve’t-tahrîf. thk. Abdulaziz Ahmed. Mısır: Mustafa el-Babî el-Halebî, 1963.
  7. Askerî, Ebû Ahmed el-Hasen b. Abdillah b. Said. Tashîfâtü’l-muhaddisîn. 6 Cilt. Kahire: el-Matbaatü’l-Arabiyyeti’l-Hadisiyye, 1985.
  8. Bağdâdî, Ebu Bekir Ahmed b. Ali b. Sabit el-Hatîb. Târîhu Bağdât. thk. Beşşar Avvad Ma’rûf. 17 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 2002.
  9. Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib b. Muhammed el-Basrî. el-İntisâr li-sıhhati nakli’l-Kur ’ân ve’r-red alâ men nehalehü’l-fesâd bi-ziyâde ev nuksân. thk. Muhammed İsam el-Kudât. 2 Cilt. Beyrut: Daru İbn Hazm, 2001.
  10. Buhârî, Muhammed b. İsmail. el-Camiu‘s-sahîh. thk. Mustafa Dîb el-Biğa. 7 Cilt. Dımaşk: Daru’l-Yemâme, 1993.
  11. Câhız, Ebu Osman Amr b. Bahr. el-Beyân ve’t-tebyîn. thk. Abdusselam Muhammed Harun. 4 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hancı, 1998.
  12. Çiftci̇, Ali. “Hicri İlk Dört Asrın Önde Gelen Arap Dilbilimcileri Perspektifinden Harflerin Mahreçleri ve Sıfatlarının Değerlendirilmesi”. Düşünce Platformu 31 (12 Aralık 2016), 131-131. https://doi.org/10.21646/bilimname.2016.5
  13. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd b. Osmân. Cami‘ül-beyân fi’l-kırââti’s-seb‘. thk. Abdülmüheymin Abdüsselâm et-Tahhân vd. 4 Cilt. el-İmarât: Camiatü’ş-Şârika, 2007.
  14. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd b. Osmân. el-Muhkem fi-nakti’l-mesâhif. thk. Muhammed Hasan İsmail. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004.
  15. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd b. Osmân. el-Mukni‘ fî ma‘rifeti mersûmi mesâhifi ehli’l-emsâr. thk. Muhammed es-Sadık Kamhâvî. Kahire: Mektebetü Külliyâti’l-Ezheriyye, 1978.
  16. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd b. Osmân. el-Urcûzetü’l-münebbihe. thk. Muhammed b. Meckân el-Cezâirî. Suudi Arabistan: Dâru’l-Muğnî,1999.
  17. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd b. Osmân. et-Tahdîd fi’l-itkâni ve’t-tecvîd. thk. Ganim Kuddurî Hamed. Amman: Daru Ammâr, 2000.
  18. Ebû Hayyân, Muhammed b. Yusuf b.Ali Esîrü’d-Dîn el-Endelüsî. el-Bahrü’l-muhît fi’t-tefsîr. thk. Sıtkı Muhammed Cemil. 11 Cilt. Beyrut: Daru’l-Fikr, 2000.
  19. Ebû Şame, Abdurrahmân b. İsmail, el-Makdîsî. el-Mürşidü’l-vecîz ilâ ulûmin tet‘allaku bi’l-kitâbi’l-azîz. thk. Tayyar Altıkulaç. Beyrut: Dâru’s-Sadr, 1975.
  20. Ebû Ubeyd, el-Kâsım b. Sellâm. Fezâilü’l-Kur’ân. thk. Mervân el-Atiyye vd. Beyrut-Şam: Daru İbn Kesîr, 1995.
  21. Ebû’t-Tayyip el-Lugavî, Abdulvahid b. Ali. Merâtibu’n-nahviyyîn. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrahim. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 2009.
  22. Emin, Ahmed. Duhâ’l-İslâm. 3 Cilt. Mısır: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-Ammeti li’l-Kitâb, 1997.
  23. Enbârî, Abdurrahman b. Muhammed b. Abdullah Kemâlü’d-Dîn. Nüzhetü’l-elibbâ’ fi tabakâti’l-üdebâ. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrahim. Kahire: Daru’l-Fikri’l-Arabi, 1998.
  24. Enbârî, Muhammed b. el-Kasım b. Muhammed b. Beşşar. İzahu’l-vakfi ve’l-ibtidâ fi kitabillah. thk. Muhyiddîn Abdurrahman Ramazan. 2 Cilt. Şam: Macmeû’l-luğati’l-Arabiyye, 1971.
  25. Ergüven, Şahabettin. “Arap Dilinde Lahn’ın Ortaya Çıkışı ve İlk Görüntüleri”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/11 (01 Haziran 2007), 155-183. https://dergipark.org.tr/tr/pub/hititilahiyat/100810
  26. Fârisî, Ebû Alî Hasen b. Ahmed b. Abdilgaffâr. el-Hücce li’l-kurrâi’s-seb‘. thk. Bedreddin Kahvecî - Beşir Cüveycâbî. 7 Cilt. Beyrut-Şam: Dâru’l-Me’mûn li’t-Türâs, 1993.
  27. Ferrâ, Ebu Zekeriyyâ Yahya b. Ziyâd b. Abdullah b. Manzûr ed-Deylemî. Meâni’l-Kur’ân. thk. Ahmed Yusuf en-Necâtî vd. 3 Cilt. Mısır: Dâru’l-Mısrıyyeti li’t-Te’lîfi ve’t-Terceme, 1972.
  28. Fück, Johann W. el-Arabiyya dirâsâtun fi’l-lugati ve’l-lehcâti ve’l-esâlîb. çev. Abdulhalim en-Neccâr. Kahire: el-Merkezü’l-Kavmî li’t-Terceme, 2014.
  29. Fülâte, Emîn b. İdris. el-İhtiyâr inde’l-kurrâ mefhûmuhû, merâhiluhû ve eseruhû fi’l-kırâât. Mekke: Umm Al Qura University, Yüksek Lisans Tezi, 2000.
  30. Hadîsî, Hatîce. eş-Şâhidü ve usûlü’n-nahvi fî kitâbi Sibeveyh. Kuveyt: Matbûâtü Camiati’l-Küveyt, 1974.
  31. Hafezî, Hasan b. Muhammed b. İbrahim “Mevkifü’n-nühâti mine’l-kurra”. Beyâdir 7 (1992), 96-112. http://search.mandumah.com/Record/155717
  32. Halebî, Ebü’l-Abbas es-Semîn, Şihabuddîn, Ahmed b. Yusuf. ed-Dürrü’l-masûn fi ulûmi’l-kitâbi’l-meknûn. thk. Ahmed Muhammed el-Harat. 11 Cilt. Dımaşk: Daru’l-Kalem, ts.
  33. Hamed, Ganim Kaddurî. Resmü’l-Mushaf. Irak: el-Lecnetü'l-Vataniyye, 1982.
  34. Hanay, Necattin. Erken Dönem Tefsirlerinde Kıraat Yorum İlişkisi. İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2020.
  35. Hemevî, Şihabuddin Ebü Abdullah Yâkût b. Abdullah er-Rûmî. Mu‘cemü’l-üdebâ “İrşadü’l-erîb ila ma‘rifeti’l-edîb”. thk. İhsân Abbas. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1993.
  36. Hindî, Alauddin Ali b. Hüsamiddin. Kenzül’l-ummâl fi süneni’l-ekvâl ve’l-efâl. thk. Bekrî Hayanî - Savfet es-Seka. 18 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 1981.
  37. İbn Fâris, Ahmed b. Faris b. Zekeriyya el-Kazvînî. Hilyetü’l-fukaha. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Türkî. Beyrut: eş-Şeriketü’l-müttehidetü li’t-tevzi, 1983.
  38. İbn Hacer el-Askalânî, Ahmed b. Ali. Fethü’l-bârî bişerhi’l-Buhârî. 14 Cilt. Mısır: el-Mektebetü’s-Selefiyye, 1970.
  39. İbn Haleveyh, Ebu Abdillah el-Hüseyn b. Ahmed. el-Hücce fi’l-kırââti’s-seb‘. thk. Abdul’âl Salim Mekrem. Beyrut: Dâru’ş-Şurûk, 1979.
  40. İbn Haleveyh, Ebu Abdillah el-Hüseyn b. Ahmed. İrâbü’l-kırââti’s-seb‘ ve ilelihâ. thk. Abdurrahman el-Useymîn. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hancı, 1992.
  41. İbn Haleveyh, Ebu Abdillah el-Hüseyn b. Ahmed. Muhtasar fî şevâzzi’l-Kur’ân min kitâbi’l-bedi. Kahire: Mektebetü’l-Mütennebî, ts.
  42. İbn Hallikân, Şemsüddîn Ahmed b. Muhammed el-Bermekî. Vefeyâtü’l-a‘yan ve enbâ’ü ebnâ’i’z-zamân. thk. İhsân Abbas. 7 Cilt. Beyrut: Daru Sadr, ts.
  43. İbn Kuteybe, Ebu Muhammed Abdullah b. Müslim ed-Dîneverî. Te’vîlu müşkili’l-Kur’ân. thk. İbrahim Şemsuddîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2007.
  44. İbn Mücâhid, Ahmed b. Musâ b. el-Abbâs et-Temîmî. Kitabü’s-Seb‘ fi’l-kırâât. thk. Şevki Dayf. Mısır: Dâru’l-Me’ârif, 1980.
  45. İbn Yaiş, Ebü’l-Bekâ Muvaffakuddîn Yaîş b. Ali. Şerhu’l-Mufassal li’z-Zemahşerî. thk. Îmîl Bedi Ya’kûb. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
  46. İbni Asâkir, Ebu’l-Kasım Ali b. Hasan b. Hibetullah. Tarihu Dımaşk. thk. Amr b. Garame el-Ma’revî. 80 Cilt. Dımaşk: Daru’l-Fikri li’t-Tıba’ati ve’n-Neşri ve’t-Tevzi’, 1995.
  47. İbni Cinni, Ebu’l-Feth Osman. el-Münsif şerhu’l-imam Ebî Feth Usmân b. Cinnî en-nahvî li kitabi’t-Tasrîf li’l-İmâm Ebî Usmân el-Mâzinî. thk. Mustafa İbrahim - Abdullah Emin. Lübnan: Dâru İhyâi't-Türâsi'l-Kadîm 3 Cilt, 1954.
  48. İbni’n-Nedîm, Muhammed b. İshâk b. Muhammed. el-Fihrist. thk. İbrahim Ramazan. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1997.
  49. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. en-Neşr fi’l-kırââti’l-aşr. thk. Ali Muhammed ed-Dabba. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
  50. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. Gâyetü’n-nihâye fî tabakâti’l-kurrâ. thk. Gotthelf Bergsträsser. 3 Cilt. Mektebetü İbni Teymiye, ts.
  51. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasan Ali b. Ebi’l-Kerem Muhammed b. Muhammed. el-Kâmil fi’t-tarîh. thk. Ömer Abdüsselam Tedmurî. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-’Arabi, 1997.
  52. İsfehânî, Hamza b. el-Hasan. et-Tenbîh ala hudûsi’t-tashîf. thk. Muhammed As’ad Talas. Beyrut: Daru Sadr, 1992.
  53. Karaca, Eyyup. “Arap Lehçeleri”. The Journal of Academic Social Science Studies 16/Year: 16-Number: 95 (07 Eylül 2023), 181-200. https://doi.org/10.29228/JASSS.70078
  54. Karadavut, Ahmet. “Arap Dilinde Lahn’in Doğuşu”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/7 (01 Ağustos 1997). https://dergipark.org.tr/tr/pub/neuifd/210654
  55. Kastallânî, Ebu’l-Abbas Ahmed b. Muhammed b. Ebu Bekr. Letâifü’l-işârât li fünûni’l-kırâât. thk. Merkezü’d-Dirâsâti’l-Kur’aniyye. 10 Cilt. Suudi Arabistan: Vizâratu Şuûni’l-İslâmiyye, 2013.
  56. Kıftî, Cemâlu’d-Dîn Ebü’l-Hasan Ali b. Yusuf. İnbâhu’r-ruvât ala enbâhi’n-nuhât. thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrahim. 4 Cilt. Kahire: Daru’l-Fikri’l-Arabi, 1982.
  57. Kılıç, Hulusi. “Basriyyûn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/117-118. Ankara: TDV Yayınları, 2002).
  58. Kılıç, Hulusi. “Kûfiyyûn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/345-346. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
  59. Kılıç, Süleyman. Oluşum Temsilciler ve Metodolojik Açıdan Basra Kıraat Ekolü. ed. Abdulmuttalip Çalışkan. İstanbul: Kitap Dünyası, 2024.
  60. Koyuncu, Recep. “Sîbeveyh ve Kisâî Özelinde Kıraat-Dil İlişkisi Üzerine Bir Tahlil”. Hicri İkinci Asırda İslâmî İlimler-2. Ankara: İksad Uluslararası Yayınevi, 2022.
  61. Koyuncu, Recep - Yiğit, İdris. “Oryantalist Bakış Açısına Göre Kıraatler: Otto Pretzl, Arthur Jeffery, Nöldeke ve Goldziher Örneği”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 22/2 (30 Aralık 2022), 559-584. https://doi.org/10.33420/marife.1144541
  62. Kurtubî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ahmed el-Ensârî. el-Cami‘ li ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed el-Berdûnî - İbrâhîm İtfeyyiş. 20 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1964.
  63. Mekkî, Ebu Muhammed Mekkî b.Ebi Tâlib. el-Keşf an vucûhi’l-kırââti’s-seb‘ ve ilelihâ ve hicecihâ. thk. Muhyiddîn Ramazan. 2 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 1981.
  64. Mekkî, Ebu Muhammed Mekkî b.Ebi Tâlib. Müşkilü i‘rabi’l-Kur’ân. 6 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 1984.
  65. Mekkî, Mekki b. Ebi Tâlib el-Endelûsî. el-İbâne an meâni’l-kırâât. thk. Abdulfettah İsmail Şibli. Mısır: Daru Nahdati Mısr, ts.
  66. Mizzî, Cemâlüddîn Ebü’l-Haccâc Yusuf. Tehzîbü’l-kemâl fî esmâi’r-ricâl. thk. Beşşar Avvad Ma’rûf. 35 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 1992.
  67. Müberred, Muhammed b. Yezîd Ebü’l-Abbâs. el-Kâmil fi’l-lugati ve’l-edeb. thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrahim. 4 Cilt. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-’Arabî, 1997.
  68. Müberred, Muhammed b. Yezîd Ebü’l-Abbâs. el-Muktadab. thk. Muhammed Abdulhalık Adîme. 4 Cilt. Kahire: Vizâretü’l-Evkâf, 1994.
  69. Nehhâs, Ebu Ca‘fer Ahmed b. Muhammed b. İsmail. İ‘rabu’l-Kur’ân. thk. Halid Ali. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 2008.
  70. Nisâbûrî, Ebü Abdillah Muhammed b. Abdullah el-Hâkim. el-Müstedrek alâ’s-sahîhayn. thk. Mustafa Abdülkadir Ata. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1990.
  71. Öge, Ali. 18. Yüzyıl Osmanlı Âlimlerinden Yusuf Efendizâde’nin Kıraat İlmindeki Yeri. Konya: Hacıveyiszade İlim ve Kültür Vakfı Yayınları, 2019.
  72. Öğmüş, Harun. “Yedi Harf Meselesi”. İslam Araştırmaları Dergisi 24 (01 Eylül 2010), 1-23. https://dergipark.org.tr/tr/pub/isad/issue/56541/786405
  73. Pâlûvî, Abdülfettah. Zübdetü’l-irfân fî vücûhi’l-Kur’ân. thk. Halil İbrahim Üren. İstanbul: Hacıveyiszade İlim ve Kültür Vakfı Yayınları, 2020.
  74. Rafiî, Mustafa Sadık b. Abdurrezzak. Tarihu âdabi’l-Arab. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitabi’l-Arabi, ts.
  75. Rûmî, Fehd b. Abdurrahman. “Kıraatler ve Kurrâ”. çev. Ali Öge. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 10/2 (02 Ekim 2010), 217-234. https://doi.org/10.5281/zenodo.3344166.
  76. Safi, İşrake Nuruddin. Kadıyyatu’l-lahn fi’l-lügati’l-Arabiyyeti hatta nihayeti karni’r-rabiî’l-hicri. Camiatü’l-Hurtûm Külliyyetü’l-Adâbi’l-Arabi, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
  77. Salah, Şaban. Mevâkifü’n-nuhâti mine’l-kırââti’l-Kur’âniyye hatta nihâyeti’l-karni’r-rabiî’l-hicrî. Kahire: Dâru Garîb, 2005.
  78. Salim Mekrem, Abdul’âl. el-Kur’âni’l-Kerîm ve eseruhu fi’d-dirâsâti’n-nahviyye, Kuveyt: Müessestü Ali Cirâh es-Sabbâh, 1978.
  79. Sehâvî, Ebü’l-Hasan Ali b. Muhammed Alemüddîn. Cemâlü’l-kurrâ ve kemâlü’l-ikra. thk. Mervân el-Atiyye - Muhsin Harâbe. Beyrut-Şam: Dâru’l-Me’mûn li’t-Türâs, 1997.
  80. Selîm, Abdulfettah. el-Lahn fi’l-luga mezâhiruhu ve mekâyisuhu. 2 Cilt. Mısır: Dâru’l-Me’ârif, 1989.
  81. Sîbeveyhi, Amr b. Osman b. Kanber. el-Kitâb. thk. Abdusselam Muhammed Harun. 4 Cilt. Kahire: Mektebetü Hancı, 1988.
  82. Sicistanî, Ebu Bekir Abdullah b. Süleyman b. el-Eş’as. Kitabü’l-Mesâhif. thk. Muhibbuddin Abdü’s-Sübhân. 5 Cilt. Beyrut: Daru’l-Beşâir, 2002.
  83. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed. el-İtkân fi ulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebü’l-Fadl. 4 Cilt. Mısır: el-Hey’etu’l-Mısriyyeti’l-Ammeti li’l-Kitâb, 1974.
  84. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed. el-Müzhir fi ulumi’l-lugati ve envâuha. thk. Muhammed Câd el-Mevlî vd. 2 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 1986.
  85. Şâhîn, Abdüssabûr. Eserü’l-kırââti fi’l-asvâti ve’n-nahvi’l-Arabî Ebu Amr b. Alâ. Kahire: Mektebetü Hancı, 1987.
  86. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî. Câmiu’l-beyân an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Türkî. 26 Cilt. Kahire: Daru Hicr, 2001.
  87. Temel, Ali. “Erken Dönem Dilbilimsel Tefsirlerde Kırâat Anlayışı”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 15/2 (2015), 81-120. http://search/yayin/detay/195105
  88. Ünal, Mehmet. “Bir Kırâat Terimi Olarak Hüccetin Kavramsal Alanı ve Tarihsel Gelişimi”. İslâmi Araştırmalar Dergisi 17/1 (2004), 68-83.
  89. Yıldız, Hakkı Dursun. “Abdülmelik b. Mervân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 02 Ağustos 2022. https://islamansiklopedisi.org.tr/abdulmelik-b-mervan
  90. Yiğit, İdris. Temel Meseleleriyle Kıraat ve Tecvid İlminde Lahn Olgusu. ed. Ali Öge. İstanbul: Kitap Dünyası, 2024.
  91. Zebîdî, Ebu Bekir Muhammed b. el-Hasen. Tabakâtu’n-nahviyyîn ve’l-lugaviyyîn. ed. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrahim. Kahire: Dâru’l-Me’ârif, 1984.
  92. Zeccâc, Ebû İshâk İbrâhîm b. es-Serî b. Sehl. Me‘âni’l-Kur’ân ve irâbühü. thk. Abdülcelîl Abduh Şelebî. 5 Cilt. Beyrut: Alemü’l-Kütüb, 1988.
  93. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osman. Ma‘rifetü’l-kurrâi’l-kibâr alâ’t-tabakâti’l-asâr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-’İlmiyye, 1997.
  94. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osman. Tarîhü’l-İslâm. thk. Ömer Abdüsselam Tedmurî. 52 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-Arabî, 1993.
  95. Zehebî, Muhammed Hüseyin. et-Tefsîr ve’l-Müfessirûn. 3 Cilt. Kahire: Mektebetü Vehbe, 2000.
  96. Zemahşerî, Ebu’l-Kasım Mahmud b. Amr b. Ahmed. el-Keşşâf an hakâiki gavâmizi’t-Tenzîl. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitabi’l-’Arabi, 1986.
  97. Zürkânî, Muhammed b. Abdulazim. Menâhilü’l-irfân fi ulûmi’l-Kur’ân. 2 Cilt. Kahire: Matbaatu İsa, 1943.