Journals / Artuklu Akademi / 2025 / Cilt: 12 Sayı: 2
The Art of Iftinān in Arabic Literature: A Rhetorical Study of Structure and Impact
- Journal
- Artuklu Akademi
- Pages
- 680–703
- Publication Date
- 2025-12-31
Abstract
This study examines iftinān, one of the most subtle and sophisticated rhetorical devices in Arabic rhetoric. Iftinān is based on combining distant, and sometimes contrasting, purposes or meanings within a single textual structure, such as blending praise with blame, love with asceticism, satisfaction with complaint, or fear with hope, without disrupting artistic balance or semantic coherence. Through this technique, Arabic demonstrates its exceptional capacity to accommodate emotional contradictions and to represent the complex structure of the human psyche through harmonious expressive forms. The study begins by establishing the linguistic and technical foundations of the concept of iftinān, tracing its presence in classical works of rhetoric and literary criticism, and clarifying its position among semantic rhetorical devices. It further identifies the distinguishing features that separate iftinān from related rhetorical techniques and presents a systematic classification of its major types within Arabic literary texts. Particular attention is given to the mechanisms through which diverse purposes are combined within a single discourse and the aesthetic transitions that preserve unity and prevent fragmentation. Relying on carefully selected poetic and prose examples, the study analyzes the rhetorical and psychological dimensions of iftinān, highlighting its role in constructing and intensifying meaning. It also demonstrates how this device achieves a balance between expressing personal experience and fulfilling contextual and situational demands within the text. The research discusses the underlying motivations behind the use of iftinān, addressing psychological motives related to fluctuating emotional states, social motives shaped by collective conditions, political motives influenced by discourse contexts, and religious motives manifested in the combination of exhortation and warning. In addition, it considers the rhetorical motive associated with artistic skill and stylistic challenge. The study concludes that iftinān is not merely an ornamental rhetorical strategy, but rather a necessary expressive device that reflects the composite nature of human experience. It stands as clear evidence of the richness and flexibility of the Arabic language, and of its enduring ability to integrate multiple meanings and overlapping emotions within a coherent and dynamic artistic structure across different historical periods
Özet
Bu çalışma, Arap belâgatının en ince ve en karmaşık sanatlarından biri olan iftinân sanatını ele almaktadır. İftinân, bir metin içinde birbiriyle uzak, hatta zaman zaman karşıt anlam ve amaçların bir arada kullanılmasına dayanır. Övgü ile yerginin, aşk ile zühdün, rıza ile şikâyetin veya korku ile ümidin aynı bağlamda dengeli biçimde birleştirilmesi bu sanatın temel özelliğidir. Bu yönüyle iftinân, sanatsal uyumu bozmadan duygusal karşıtlıkları bir arada sunabilen güçlü bir anlatım imkânı sağlar ve Arap dilinin ifade zenginliğini açık biçimde ortaya koyar. Araştırma, iftinân kavramını öncelikle dilsel ve terimsel kökenleri bakımından temellendirmekte, klasik belâgat ve edebî eleştiri eserlerinde yer alan tanımlarını incelemekte ve bu sanatı manevî söz sanatları içindeki konumuyla ele almaktadır. Bunun yanı sıra iftinânın diğer belâgat sanatlarıyla olan ilişkisi açıklanmakta ve aralarındaki ayırt edici yönler belirginleştirilmektedir. Çalışmada, Arap edebiyatında iftinânın başlıca türleri sınıflandırılmakta ve bu türlerin kullanım biçimleri ayrıntılı biçimde değerlendirilmektedir. Araştırma, şiir ve nesirden seçilen örnek metinler aracılığıyla iftinânın belâgî ve psikolojik boyutlarını analiz etmektedir. Bu örnekler sayesinde, farklı amaçların aynı söylem içinde nasıl bir araya getirildiği ve söylemin bu amaçlar arasında anlamsal bütünlüğü koruyarak nasıl geçiş yaptığı ortaya konulmaktadır. Ayrıca iftinânın, bireysel deneyimin ifadesi ile bağlamın gerektirdiği söylemsel tutum arasında denge kurmadaki rolü vurgulanmaktadır. Çalışma, iftinânın kullanım nedenlerini psikolojik, toplumsal, siyasal ve dinî bağlamlar çerçevesinde ele almakta; bunun yanında sanatsal ustalık ve üslup becerisini yansıtan bir belâgat meydan okuması olarak da değerlendirmektedir. Sonuç olarak iftinânın yalnızca süsleyici bir unsur olmadığı, insan doğasının çok katmanlı yapısını yansıtan zorunlu bir ifade biçimi olduğu sonucuna varılmaktadır. Bu durum, Arapçanın anlam çeşitliliğini ve duygusal derinliği tutarlı ve dinamik bir sanatsal yapı içinde barındırma gücünü açık biçimde göstermektedir.
Cite This Article
References (72)
- الأبشيهي، شهاب الدين. المستطرف في كل فنّ مستظرف. تحقيق: سعيد محمد اللحام. بيروت: عالم الكتب، 1999.
- ابن أبي الإصبع، عبد العظيم. تحرير التحبير في صناعة الشعر والنثر وبيان إعجاز القرآن. تحقيق: حفني محمد شرف. القاهرة: لجنة إحياء التراث الإسلامي، د.ت.
- ابن أبي الحديد، عبد الحميد. الفلك الدائر على المثل السائر. تحقيق: أحمد الحوفي - بدوي طبانة. القاهرة: دار نهضة مصر للطباعة والنشر والتوزيع، د.ت.
- ابن الأثير، ضياء الدين. المثل السائر في أدب الكاتب والشاعر. تحقيق: أحمد الحوفي - بدوي طبانة. 4 مجلدات. القاهرة: دار نهضة مصر للطباعة والنشر والتوزيع، د.ت.
- الأزهري، أبو منصور. تهذيب اللغة. تحق: محمد عوض مرعب. 15 مجلدا. بيروت: دار إحياء التراث العربي - بيروت، 2001.
- الأصبهاني، ابن داود. الزهرة. تحقيق: إبراهيم السامرائي. مجلدان. الزرقاء: مكتبة المنار، ط2، 1985.
- الأندلسي، ابن سعيد. نشوة الطرب في تاريخ جاهلية العرب. تحقيق: نصرت عبد الرحمن. عمان: مكتبة الأقصى، د.ت.
- التوحيدي، أبو حيان. الصداقة والصديق. تحقيق: إبراهيم الكيلاني. دمشق: دار الفكر، 1998. الثعالبي، أبو منصور. اللطائف والظرائف. بيروت: دار المناهل، د.ت.
- الثعالبي، أبو منصور. يتيمة الدهر في محاسن أهل العصر. تحقيق: مفيد محمد قميحة. 4 مجلدات. بيروت: دار الكتب العلمية، 1983.
- ابن الجوزي، جمال الدين أبو الفرج. تقويم اللسان، تحقيق: عبد العزيز مطر. القاهرة: دار المعارف، ط2، 2006.
- الجوهري، أبو نصر ابن حماد. الصحاح تاج اللغة وصحاح العربية. تحقيق: أحمد عبد الغفور عطار. 6 مجلدات. بيروت: دار العلم للملايين، ط4، 1987م.
- حَبَنَّكَة، عبد الرحمن الميدان. البلاغة العربية. مجلدان. دمشق: دار القلم، 1996.
- الحموي، ابن حجة. خزانة الأدب وغاية الأرب. تحقيق: عصام شقيو. مجلدان. بيروت: دار ومكتبة الهلال، 2004.
- الحميري، نشوان بن سعيد. شمس العلوم ودواء كلام العرب من الكلوم، تحقيق: حسين بن عبد الله العمري. 12 مجلدا. دمشق: دار الفكر، 1999.
- درويش، محيي الدين. إعراب القرآن وبيانه. 10 مجلدات. دمشق: دار ابن كثير، ط4، 1995.
- ابن دريد، أبو بكر محمد بن الحسن. جمهرة اللغة، تحقيق: رمزي منير بعلبكي. 3 مجلدات. بيروت: دار العلم للملايين، 1987.
- الدينوري، ابن قتيبة. الشعر والشعراء. مجلدان. القاهرة: دار الحديث، القاهرة، 2003.
- الدينوري، ابن قتيبة. المسائل والأجوبة في الحديث والتفسير. تحقيق: مروان العطية وآخرون. دمشق: دار ابن كثير للطباعة والنشر والتوزيع، 1990.
- الرازي، زين الدين. مختار الصحاح. تحقيق: يوسف الشيخ محمد. بيروت: المكتبة العصرية، ط5، 2000.
- الزركشي، بدر الدين. البرهان في علوم القرآن. تحقيق: محمد أبو الفضل إبراهيم. 4 مجلدات. القاهرة: دار إحياء الكتب العربية عيسى البابي الحلبي وشركائه، 1957.
- الزمخشري، جار الله. الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل وعيون الأقاويل في وجوه التأويل. 4 مجلدات. القاهرة: دار الريان للتراث، ط3، 1987.
- السبكي، بهاء الدين. عروس الأفراح في شرح تلخيص المفتاح. تحقيق: عبد الحميد هنداوي. مجلدان. بيروت: المكتبة العصرية للطباعة والنشر، 2003.
- الصيادي، محمد مهدي. ديوان مشكاة اليقين ومحجة المتقين. القاهرة: مطبعة القاهرة، 1898.
- ابن طباطبا، أبو الحسن. عيار الشعر. تحقيق: عبد العزيز بن ناصر المانع. القاهرة: مكتبة الخانجي، د.ت.
- ابن عباد، الصاحب إسماعيل. المحيط في اللغة، تحقيق: محمد حسن آل ياسين. 11 مجلدا. بيروت: عالم الكتب، 1994.
- العمري، ابن فضل الله. مسالك الأبصار في ممالك الأمصار. 27 مجلدا. أبو ظبي: المجمع الثقافي، 2004.
- القرشي، أبو زيد. جمهرة أشعار العرب. تحقيق: علي محمد البجادي. القاهرة: نهضة مصر للطباعة والنشر والتوزيع، د.ت.
- الكرماني، شمس الدين. تحقيق الفوائد الغياثية. تحقيق: علي بن دخيل الله العوفي. مجلدان. المدينة المنورة: مكتبة العلوم والحكم، 2004.
- الكفوي، أبو البقاء. الكليات معجم في المصطلحات والفروق اللغوية. تحقيق: عدنان درويش - محمد المصري. بيروت: مؤسسة الرسالة، د.ت.
- المؤدب، محمد. معالم وعوالم في بلاغة النص الشعري القديم. بيروت: مؤسسة الرحاب الحديثة، 2014.
- المبرد، محمد بن يزيد. الكامل في اللغة والأدب. تحقيق: محمد أبو الفضل إبراهيم. 4 مجلدات. القاهرة: دار الفكر العربي، ط3، 1997.
- المجذوب، عبد الله الطيب. المرشد إلى فهم أشعار العرب. 5 مجلدات. الكويت: دار الآثار الإسلامية، ط2، 1989.
- المدني، ابن معصوم. أنوار الربيع في أنواع البديع. تحقيق: شاكر هادي شاكر. مجلدان. النجف: مطبعة النعمان، 1968.
- المستعصمي، محمد بن أيدمر. الدر الفريد وبيت القصيد. تحقيق: كامل سلمان الجبوري. 13 مجلدا. بيروت: دار الكتب العلمية، 2015.
- المطعني، عبد العظيم. خصائص التعبير القرآني وسماته البلاغية. مجلدان. القاهرة: مكتبة وهبة، 1992.
- ابن منظور، جمال الدين. لسان العرب. تحقيق: اليازجي. 15 مجلدا. بيروت: دار صادر، ط3، 1994.
- النويري، شهاب الدين. نهاية الأرب في فنون الأدب. 33 مجلدا. القاهرة: دار الكتب والوثائق القومية، 2003. Kaynakça
- Cevherî, Ebû Nasr İbn Hammad. es-Sıhah: Tâcu’l-Luğa ve Sıhâhu’l-Arabiyye. thk. Ahmed Abdülğafûr Attar. 6 cilt. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 4. Baskı, 1987.
- Dervîş, Muḥyî’d-Dîn. İʿrâbü’l-Ḳurʾân ve Beyânüh. 10 cilt. Dımaşk: Dâr İbn Kesîr, 4. bs., 1995.
- Dînûrî, İbn Kuteybe. el-Mesâʾil ve’l-Ecvibe fi’l-Hadîs ve’t-Tefsîr. thk: Mervân el-ʿAṭıyye ve başkaları. Dımaşk: Dâr İbn Kesîr li’t-Tıbâʿa ve’n-Neşr ve’t-Tevzîʿ, 1990.
- Ebşîhî, Şihâbü’d-Dîn. el-Mustaṭraf fî Külli Fenni Müstaẕraf. thk. Saʿîd Muḥammed el-Laḥḥâm. Beyrut: ʿÂlemu’l-Kutub, 1999.
- Endelüsî, İbn Saʿîd. Neşvetü’ṭ-Ṭarab fî Târîḫi Câhiliyyeti’l-ʿArab. thk. Nuṣrat ʿAbdü’r-Raḥmân. Amman: Mektebetü’l-Aḳṣâ, tsz. Eṣbahânî, İbn Dâvûd. ez-Zehra. thk. İbrâhîm es-Sâmerrâʾî. 2 cilt. Zerḳāʾ: Mektebetu’l-Menâr, 2. bs., 1985.
- Ezherî, Ebû Mansûr. Tehzîbü’l-Luğa. thk. Muḥammed Avvâd Mur‘ab. 15 cilt. Beyrut: Dâr İhyâʾi’t-Türâs el-ʿArabî, 2001.
- Ḥamavî, İbn Ḥicce. Ḫizânetü’l-Edeb ve Ġâyetü’l-Erab. thk. ʿIṣâm Şaḳîv. 2 cilt. Beyrut: Dâr ve Mektebetü’l-Hilâl, 2004.
- Hebenneke, Abdu’r-Raḥmân el-Meydenî. el-Belâğa el-ʿArabiyye. 2 cilt. Dımaşk: Dârü’l-Kalem, 1996.
- Himyerî, Neşvân b. Saîd. Şemsü’l-ʿUlûm ve Devâu Kelâmi’l-ʿArab mine’l-Kulum. thk: Hüseyin b. Abdullāh el-ʿUmrî. 12 cilt. Dımaşk: Dârü’l-Fikr, 1999.
- İbn Abbâd, Sâhib İsmâʿîl. el-Muhît fi’l-Luğa. thk: Muhammed Hasan Âl Yâsîn. 11 cilt. Beyrut: Âlemu’l-Kutub, 1994.
- İbn Düreyd, Ebû Bekir Muhammed b. el-Hasen. Cemheretü’l-Luğa. thk: Ramzi Baalbaki. 3 cilt. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 1987.
- İbn Ebî’l-Ḥadîd, Abdü’l-Ḥamîd. el-Felekü’d-Dâʾir ʿalâ’l-Mesel el-Sâʾir. thk: Aḥmed el-Ḥûfî - Bedavî Ṭabbâna. Kahire: Dâr Nahda Miṣr li’ṭ-Ṭibâʿa ve’n-Neşr ve’t-Tevzîʿ, tsz.
- İbn Ebî’l-İṣbaʿ, Abdü’l-ʿAzîm. Taḥrîru’t-Taḥbîr fî Ṣınâʿati’ş-Şiʿri ve’n-Neşr ve-Beyâni İʿcâzi’l-Kurʾân. thk: Ḥifnî Muḥammed Şeref. Kahire: Lecnatu İḥyâʾi’t-Türâsi’l-İslâmî, tsz.
- İbn Manẓûr, Cemâlüddîn. Lisânü’l-ʿArab. thk: el-Yâzgî. 15 cilt. Beyrut: Dâr Sâdir, 3. bs., 1994.
- İbnü’l-Cevzî, Cemâlüddîn Ebü’l-Ferec. Takvîmu’l-Lisân. thk: Abdülazîz Matar. Kahire: Dârü’l-Maârif, 2. bs., 2006.
- İbnü’l-Esîr, Ḍiyâüddîn. el-Meselü’s-Sâʾir fî Edebi’l-Kâtibi ve’ş-Şâʿir. thk: Aḥmed el-Ḥûfî - Bedavî Ṭabbâna. 4 cilt. Kahire: Dâr Nahda Miṣr li’ṭ-Ṭibâʿa ve’n-Neşr ve’t-Tevzîʿ, tsz.
- İbn Kuteybe, Abdullah b. Müslim ed-Dînverî. eş-Şiʿr ve’ş-Şuʿarâʾ. Kahire: Dârü’l-Hadîs, 2003.
- İbn Tabataba, Ebû’l-Hasan. İyârü’ş-Şiʿr. thk: Abdülazîz b. Nâsır el-Mâniʿ. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, ts.
- Kefevî, Ebû’l-Bekâʾ. el-Kulliyyât: Muʿcem fî’l-Muṣṭalaḥâti ve’l-Furûḳi’l-Luġaviyye. thk. ʿAdnân Derwîş – Muḥammed el-Mıṣrî. Beyrut: Müʾessesetü’r-Risâle, tsz.
- Kirmânî, Şemsüddîn. Taḥḳīḳu’l-Fevâʾidi’l-Ğıyâsiyye. thk: ʿAlî b. Deḫîlullâh el-ʿAvfî. 2 cilt. Medîne: Mektebetü’l-ʿUlûm ve’l-Ḥikem, 2004.
- Medenî, İbn Maʿṣûm. Envârü’r-Rabîʿ fî Envâʿi’l-Bedîʿ. thk: Şâkir Hâdî Şâkir. 2 cilt. Necef: Maṭbaʿatu’n-Nuʿmân, 1968.
- Mecdûb, ʿAbdullâh eṭ-Ṭayyib. el-Mürşid ilâ Fehmi Eşʿâri’l-ʿArab. 5 cilt. Kuveyt: Dârü’l-Âs̱âr el-İslâmiyye, 2. bs., 1989.
- Muaddib, Muhammed. Meʿâlim ve ʿAvâlim fî Belâğatü’n-Nass eş-Şiʿrî el-Kadîm. Beyrut: Muʾassasatü’r-Rihâb el-Hadîsa, 2014.
- Muberred, Muḥammed b. Yezîd. el-Kâmil fî’l-Luġa ve’l-Edeb. thk. Muḥammed Ebû’l-Fażl İbrâhîm. 4 cilt. Kahire: Dârü’l-Fikr el-ʿArabî, 3. bs., 1997.
- Mut‘anî, Abdü’l-‘Azîm. Husûsiyyâtü’t-Ta‘bîr el-Kur’ânî ve Simâtuhu’l-Belâğiyye. Kahire: Mektebetü Vehbe, 1992.
- Müstaʿsımî, Muhammed b. Eydemir. ed-Dürrü’l-Ferîd ve Beytü’l-Kasîd. Tahkik: Kâmil Selmân el-Cebûrî. 13 cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2015.
- Nevverî, Şihâbuddîn. Nihâyetü’l-Ereb fî Funûni’l-Edeb. 33 cilt. Kahire: Dâru’l-Kutubi ve’l-Vesâʾiki’l-Kavmiyye, 2003.
- Râzî, Zeynuddîn. Muḫtârü’ṣ-Ṣıḥâḥ. thk: Yûsuf eş-Şeyḫ Muhammed. Beyrut: el-Mektebetü’l-ʿAsriyye, 5. bs., 2000.
- Saʿlebî, Ebû Mansûr. el-Laṭâʾif ve’ẓ-Ẓarâʾif. Beyrut: Dâru’l-Menâhil, tsz. S aʿlebî, Ebû Mansûr. Yetîmetü’d-Dehr fî Maḥâsini Ehli’l-ʿAṣr. thk. Mufîd Muḥammed Ḳamîḥa. 4 cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1983.
- Sayyâdî, Muhammed Mehdî. Dîvân Mişkâtü’l-Yakîn ve Mehaccetü’l-Muttakîn. Kahire: Matbaatü’l-Kâhire, 1898.
- Sübkî, Behâüddîn. ʿArûsü’l-Efrâḥ fî Şerḥi Telḫîsi’l-Miftâḥ. thk: Abdülhamîd Hendâvî. 2 cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-ʿAsriyye, 2003.
- Tevḥîdî, Ebû Ḥayyân. eṣ-Ṣadâḳa ve’ṣ-Ṣadîḳ, thk. İbrâhîm el-Kîlânî. Dımaşk: Dârü’l-Fikr, 1998.
- ʿUmarî, İbn Fazlullah. Mesâlikü’l-Ebsâr fî Memâliki’l-Amsâr. 27 cilt. Ebû Zabı: el-Mecmaʿü’s̱-S̱ekāfî, 2004.
- Zemahşerî, Cârullah. el-Keşşâf ʿan Hakāʾik Gavāmiżü’t-Tenzîl ve ʿUyûnü’l-Aḳāvîl fî Vücûhi’t-Teʾvîl. Kahire: Dârü’r-Rayyân li’t-Turâs, 1987.
- Zerkeşî, Bedreddîn. el-Burhân fî ʿUlûmi’l-Kurʾân. thk: Muḥammed Ebü’l-Fażl İbrâhîm. 4 cilt. Kahire: Dâr İḥyâʾi’l-Kütübi’l-ʿArabiyye ʿİsâ el-Bâbî el-Ḥalebî ve Şürekâʾuh, 1957.