SavedAdd your journal

Journals / Artuklu Akademi / 2025 / Cilt: 12 Sayı: 2

The Transformation of Vehbī Knowledge in Tafsīr Usūl Literature: A Comparative Analysis of Classical and Modern Periods

Tefsir Usûlü Eserlerinde Vehbî İlmin Dönüşümü: Klasik ve Modern Dönem Karşılaştırması

Akif Yıldırım

Pages
638–660
Publication Date
2025-12-31
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗

Abstract

The accurate understanding and interpretation of the Qur’an has been regarded within the Islamic scholarly tradition as a foundational endeavor, both intellectually and religiously. The scholarly competence of the exegete (mufassir), as the principal agent of this interpretive activity, has been a subject of discussion since the earliest periods, appearing both in the introductions of tafsīr works and in independent treatises on the principles of exegesis (uṣūl al-tafsīr). In this context, the types of knowledge required of the mufassir have generally been classified into two main categories: kasbī and wahbī knowledge. Kasbī knowledge refers to forms of learning acquired through study, research, and intellectual effort, whereas wahbī knowledge denotes divinely bestowed forms of cognition—such as inspiration (ilhām), insight (baṣīrah), wisdom (ḥikmah), and intuition—that are directly imparted to the heart by God. This study examines the scholarly qualifications required of a mufassir within the field of uṣūl al-tafsīr through a historical and comparative analysis of the wahbī–kasbī distinction. It investigates how exegetical theory has approached the role of wahbī knowledge in accessing the Qur’an’s deeper layers of meaning. By analyzing the literature of uṣūl al-tafsīr from the earliest period to the modern era, the study traces the conceptual evolution of wahbī knowledge and its reflections in exegetical discourse. Employing qualitative research methods -specifically document analysis and content analysis- the research finds that wahbī knowledge is closely associated with personal and moral qualities such as sincerity (ikhlāṣ), spiritual perception, inner comprehension, and the integration of knowledge and practice; whereas kasbī knowledge is grounded in systematic disciplines such as Arabic language and grammar, the relationship between word and meaning, Qur’anic sciences, and the science of recitation (qirāʾāt). The findings indicate that the concept of wahbī knowledge, as defined in classical uṣūl al-tafsīr, substantially overlaps with the Sufi notion of kashf (unveiling), and in many works is employed synonymously at the conceptual level. The study argues that, for exegetical activity to be conducted soundly, kasbī knowledge and systematic methodology constitute a primary and indispensable foundation, while wahbī capacities serve as a complementary element that supports, deepens, and enriches the interpretive process.

Özet

Kur’ân’ın doğru anlaşılması ve yorumlanması, İslam ilim geleneğinde hem ilmî hem de dinî açıdan temel bir faaliyet olarak kabul edilmiştir. Bu yorum faaliyetinin en önemli aktörü olan müfessirin ilmî donanımı, erken dönemlerden itibaren hem tefsirlerin mukaddimelerinde hem de tefsir usûlüne dair müstakil eserlerde tartışılmıştır. Bu bağlamda, müfessirin sahip olması gereken bilgi türleri genellikle “kesbî” ve “vehbî” olmak üzere iki ana kategoride ele alınmıştır. Kesbî bilgi, kişinin eğitim, araştırma ve zihinsel çaba yoluyla edindiği bilgi türlerini ifade ederken; vehbî ilim, Allah vergisi olarak doğrudan kalbe ilka edilen ilham, basiret, hikmet ve sezgi gibi bilgi formlarını ifade etmektedir. Bu çalışma, tefsir usûlü alanında müfessirin sahip olması gereken ilmî donanımı, vehbî ve kesbî ilimler ayrımı çerçevesinde tarihsel dönemler ve karşılaştırmalı bir perspektifle ele almaktadır. Araştırma, Kur’ân’ın anlam katmanlarına ulaşmada vehbî ilme, tefsir usûlü eserlerinde nasıl yaklaşıldığını ortaya koymaktadır. Çalışma, ilk dönemden modern döneme kadar kaleme alınmış tefsir usûlü literatürünü inceleyerek vehbî ilim anlayışının kavramsal evrimini ve bu evrimin eserlerdeki yansımalarını analiz etmektedir. Nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi ve içerik çözümlemesi tekniklerinin kullanıldığı incelemede, vehbî ilimlerin ihlâs, mânevî sezgi, kalbî idrak ve ilim–amel bütünlüğü gibi bireysel ve ahlâkî yetkinliklerle doğrudan ilişkili olduğu; kesbî ilimlerin ise Arap dili ve grameri, lafız–mana ilişkisi, Kur’ân ilimleri ve kıraat bilgisi gibi sistematik alanlara dayandığı tespit edilmiştir. Bulgular, klasik tefsir usûlünde tanımlanan vehbî ilmin, tasavvuf düşüncesindeki keşf kavramı ile büyük ölçüde örtüştüğünü, hatta çoğu eserde kavramsal düzeyde bu terimle eş anlamlı biçimde kullanıldığını göstermektedir. Araştırma, tefsir faaliyetinin sağlıklı bir şekilde yürütülebilmesi için kesbî bilgi ve sistematik metodolojinin öncelikli ve vazgeçilmez bir temel oluşturduğunu; vehbî kabiliyetlerin ise bu süreci destekleyen, derinleştiren ve tamamlayan bir unsur olarak işlev gördüğünü savunmaktadır.

Keywords
🔖

Cite This Article

Yıldırım, A. (2025). The Transformation of Vehbī Knowledge in Tafsīr Usūl Literature: A Comparative Analysis of Classical and Modern Periods. Artuklu Akademi, Cilt: 12 Sayı: 2, 638–660. https://doi.org/10.34247/artukluakademi.1764599

📄 Full Text PDF Viewer

References (78)

  1. Abdulhamit, Muhsin. Dirâset fî usûli’t-tefsiri’l-Kur’ân. Mağrib: Dâru’s-Sakâfe, 1984. Aclunî, İsmail b.Muhammed. Keşfû’l-hafâ. Beyrut: Mektebetü’l-Ilmi’l-Hadis, ts.
  2. Affifi, Ebu’l-‘Ala. Muyiddin İbnü’l Arabî’nin Tasavvuf Felsefesi. çev. Mehmet Dağ. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1974.
  3. Akk, Halid Abdurrahman. Usûlü’t-tefsir ve kavâiduhû. Beyrut: Dâru’n-Nefâis, 2007.
  4. Ateş, Şule Yüksel. Klâsik ve Modern Dönemde Müfessirde Aranan Şartlar ve Değişimi. Yalova: Yalova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
  5. Ayyıldız, Mahmut. “Tefsir Epistemolojisinde İlm-i Mevhibenin Kaynaklık Değeri”. Mütefekkir 11/22 (2024), 441-462. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1600706
  6. Bağdâdî, Hatîp. Târîhu medîneti’s-selâm. thk. Beşşar Avvâd Ma’rûf. Beyrut: Dârü’l-Ğarbi’l-İslâmî, 2001.
  7. Bâkıllânî, Ebû Bekr Tayyib b. Muhammed el-Basrî, el-İntisâr li’l-Kur’ân. nşr. Fuad Sezgin. Frankfurt am Main: İnstitutfür Geschichte der Arabisch, 1986.
  8. Bilmen, Ömer Nasuhi. Büyük Tefsir Tarihi Tabakâtü’l-Müfessirîn. İstanbul: Ravza Yayınları, 2015.
  9. Bingöl, Abdulkerim. Tefsir İlminde Vehbî İlmin Yeri. Ankara: Fecr Yayınları, 2023.
  10. Bulkînî, Celâlüddîn Ebü’l-Fazl Ömer b. Reslân. Mevâki‘u’l-‘ulûm fî mevâki‘i’n-nücûm,. thk. Enver Mahmud Mürsî Hattâb. Mısır: Dâru’s-Sahâbe li’t-Türâs, 2007.
  11. Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. İstanbul: Anka Yayınları, 2004.
  12. Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Usûlü. Ankara: TDV Yayınları, 2008. Cevheri, İsmail b. Hammad. es-Sıhah. Beyrut: Dâru’l-Marife, 2007.
  13. Cevziyye, İbn Kayyim. Medâricü’s-sâlikîn. nşr. Muhammed Hâmid el-Fıkî. Kahire: Dârü’s-Sünne, 1983.
  14. Cürcânî, Ali b. Muhammed. et-Ta’rifât. Beyrut: Darü’l-Marife, 2007. Çalışkan, İsmail. Tefsir Usûlü. Ankara: Ankara Okulu, 2017.
  15. Çetin, Abdurrahman. Kur’ân İlimleri ve Kur’ân-ı Kerim Tarihi. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2014.
  16. Deliser, Bilal. Kur’ân İlimleri ve Tefsir Usûlü. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2014.
  17. Demir, Nisa Derya. “İlk Dönem Nesh Eserlerinde Sûrelerin Nüzûl Zamanı”, Ağrı İslami İlimler Dergisi 9/14 (Haziran 2024), 39-59.
  18. Demirci, Muhsin. Arapça Tefsir Usûlü Literatürü. İstanbul: İFAV Yayınları, 2019.
  19. Demirci, Muhsin. Tefsir Usûlü. İstanbul: İFAV Yayınları, 2016. Dihlevî, Şah Veliyyullah. el-Fevzü’l-kebîr fî usûli’t-tefsir.İstanbul: İ’tisam Yayınları, 2015.
  20. Dumlu, Ömer. Tefsir Usûlü. İzmir: Tibyan Yayıncılık, 2019. Ferahidi, Halil b. Ahmet. Kitabü’l-ayn. Beyrut: Daru İhyai’t-Türasi’l-Arabi, 2005.
  21. Gazzâlî. el-Münkızu mine’d-dalâl. çev. Hilmi Güngör. Ankara: Maarif Basımevi, 1960.
  22. Hûlî, Emîn. Menâhicu tecdîdi fi’n-nahv ve’l-belâğa ve’t-tefsîr ve’l-edeb. Beyrut: Dâru’l-Marife, 1971.
  23. Huvvârî, Hûd b. Muhakkem. Tefsiru Kitâbi’llâhi’l-azîz. thk. el-Hâcc b. Saîd Şerifî. Beyrût: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1990.
  24. Itr, Nurettin. Ulûmu’l-Kur’âni’l-Kerîm. Dımeşk: Matbatü’s-Sabah, 1996.
  25. İbn Akîle, el-Mekkî. ez-Ziyâde ve’l-ihsân fî ulûmi’l-Kur’ân. Birleşik Arap Emirliği: Merkezü’l-Bühûs ve’d-Dirâset, 2006.
  26. İbn Fâris, Ebu’l-Hüseyn Ahmed. Mu’cemu mekâyîsü’l-lüğa. Beyrut: Dâr-u İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 2008.
  27. İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn. Mukaddime fî usûli’t-tefsir. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2012.
  28. İbnü’l-Arabî. el-Fütûhâtü’l-mekkiyye. Beyrut: Dâr Sâdır, ts. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec. Acâibü ulûmi’l-Kur’ân. Kâhire: ez-Zehrâ li’l-İ’lâmi’l-‘Arabiyye, 1986.
  29. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec. Fünûnü’l-efnân fî ʿuyûni ʿulûmi’l-Ḳurʾan.Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1987.
  30. İsfahânî, Râgıb. el-Müfredât. Dimeşk: Dâru’l-Kalem, 2014.
  31. İsfahânî, Râgıb. Mukaddimetü tefsîri’r-Râgıb. thk. Celaleddin Divelekci. İstanbul: Klasik Yayınları, 2021.
  32. Kâfiyeci, Muhammed b. Süleyman Muhyiddin. Kitâbu’t-teysîr fî kavâʻidi 'ılmi’t-tefsir. thk. İsmail Cerrahoğlu. Ankara: A.Ü.İ.F. Yayınları, 1974.
  33. Kâsımî, Celâleddin. Mehâsinü’t-te’vîl. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1957.
  34. Kaya, Mehmet. “Molla Fenârî’nin Müfessirin Bilmesi Gereken İlimler ve Dikkat Etmesi Gereken Hususlara İlişkin Görüşleri ve Kâfiyeci ile Süyûtî’ye Etkileri”. III. Uluslararası Aksaray Sempozyumu, ed. Mehmet Sami Yıldız vd. 275-293. Aksaray: Aksaray Üniversitesi Somuncu Baba Tarih Ve Kültür Araştırmaları Uygulama Ve Araştırma Merkezi Yayını, 2018.
  35. Kaya, Mesut. “Dönemsel Şartların Müfessirin Donanımı Üzerindeki Belirleyiciliği -Klasik ve Modern Dönem Mukayesesi-”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 13/3 (2013), 9-31.
  36. Kefevî, Ebu’l-Bekâ. el-Külliyât. thk. Adnan Derviş - Muhammed el-Mısrî. Beyrut: Müessesetu’r-Risale, 2016.
  37. Kelbî, Ebü’l-Kâsım Ahmed b. Muhammed el-Gırnâti. et-Teshîl li ʿulûmi’t-tenzîl. thk. Abdullah el-Hâlidî. Beyrut: Şirketu Dâri’l-Erkam b. Ebî’l-Erkam, 1416.
  38. Koç, Mehmet Akif (ed.). Kur’ân İlimleri ve Tefsir Tarihi. Ankara: Grafiker Yayınları, 2021.
  39. Koçyiğit, Hikmet. Müfessirin Nitelikleri Üzerine. İstanbul: Pınar Yayınları, 2015.
  40. Köprülü, Fuad. İslâm Medeniyeti Tarihi. Ankara: DİB Yayınları, 1984.
  41. Ma‘rifet, Muhammed Hâdî. Kur’ân İlimleri. çev.Burhanettin Dağ. İstanbul: Kevser Yayınları, 2009.
  42. Makdîsî, Ebû Şâme. el-Mürşidü’l-veciz ilâ ulûmin tataallaku bi’l-Kitabi’l-aziz. Kuveyt: Mektebetü’l-İmâmi’z-Zehebiyye, 1993.
  43. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhamed b. Muhammed b. Mahmûd. Te’vîlâtü’l-Kur’ân. nşr. Ahmed Vanlıoğlu vd. İstanbul: Mizân Yayınları, 2005-2010.
  44. Mennâ‘ el-Kattân, Mebâhis fî ulûmi’l-Kur’ân. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2015.
  45. Mes‘ûdî, Ebu’l-Hasen Hüseyin b Ali. Mürûcu’z-zeheb ve meâdini’l-cevher. Beyrut: el-Mektebetu’l-Asrıyye, 2005.
  46. Mevlânâ Celâleddîn Rûmî, Mesnevî. haz. Adnan Karaismailoğlu. İstanbul: Akçağ Yayınları, 2004.
  47. Meydânî, Habenneke. Kavâidü’t-tedebbüri’l-emsâl li Kitâbillahi azze ve celle. Dımeşk: Dâu’l-Kalem, 2009.
  48. Muhâsibî, Hâris, el-Akl ve fehmü’l-Kur’ân. thk. Hüseyin Kuvvetli. Dımeşk: Dâru’l-Fikr, 1971.
  49. Önen, Hacı. “Müfessirin Bilmesi Gereken İlimler: İsfahânî ve Süyûtî”. Dicle İlahiyat Dergisi 25/2 (Ocak 2023), 495-513.
  50. Öztürk, Mustafa. “Tefsirde Usul(süzlük) Sorunu”, İslâmiyât 6/4 (Aralık 2003), 69-84.
  51. Pak, Zekeriya. Tefsir Usûlü. Ankara: Bilay yayınları, 2020.
  52. Rıza, Reşid. “Tefsire Giriş (Reşid Rıza)”. çev. Yusuf Işıcık. Marife Dini Araştırmalar Dergisi. 10/1 (Mayıs 2010), 165-176. https://doi.org/10.5281/zenodo.3344150.
  53. Sabbağ, Muhammed b. Lütfi. Bühûs fî usûlü’t-tefsir. Beyrut: el-Mektebetü’l-İslamî, 1988.
  54. Sabbağ, Muhammed b. Lütfi. Lemehât fî ulûmi’l-Kur’ân. Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 1990.
  55. Sâbûnî, Muhammed Ali. et-Tibyân fî ulûmi’l-Kur’ân. İstanbul: Mektebetü’s-Sirâc, ts.
  56. Sak, Hasan İslam. “Kur’ân Ayetlerinin Anlaşılmasında Tarihsel Arka Planın Önemi: Tefhîmü’l-Kur’ân Örneği”. Bilimname 48 (Ekim 2022), 291-323. https://doi.org/10.28949/bilimname.1128925
  57. Sâlih, Subhî. Mebâhis fî ulûmi’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru’l-Ilmi li’l-Melâyîn, 2014.
  58. Sanʿânî, Abdürrezzâk b. Hemmâm. Tefsir. thk. Mahmud Muhammed Abduh. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
  59. Sedûsî, Katâde b. Diâme. en-Nâsih ve’l-mensûh fî kitabillâh. thk. Hatim Salih ed-Damin. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1985.
  60. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn. el-İtkân fî ulûmi’l-Kur’ân. thk. Fevvâz Ahmed Zümerlî. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 2010.
  61. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn. et-Tahbîr fî ’ılmi’t-tefsir. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1971.
  62. Şahin, İskender. “Kur’ân’da Kesb Kavramının Anlam Çerçevesi [Meaning and Conceptual Framework of Kasb in the Quran]”, Amasya İlahiyat Dergisi-Amasya Theology Journal 13 (December 2019), 84. https://doi.org/10.18498/amailad.610181.
  63. Şahin, İskender. “el-Bakara 2/30’da Geçen Halife Kavramının Sûfî Yorumu Üzerine”. Mîzânü’l-Hak: İslami İlimler Dergisi 15 (Aralık 2022), 33-61. https://doi.org/10.47502/mizan.1166749
  64. Şâtıbî, İbrahim b. Musa. el-Muvâfakât. Mısır: Dâru İbn Affân, ts.
  65. Şûm, Muhammed Kâsım. Ulûmü’l-Kur’ân ve menâhicühû’l-müfssirîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2014.
  66. Taberî, Ebû Caʽfer Muhammed b. Cerîr. Câmiʿu’l-beyân ʿan te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. İslâm Mansur Abdülhumeyd-Ahmed Âşûr İbrahim-Ahmed Ramzan Muhammed. Kahire: Dâru’l-Hadis, 2010.
  67. Tahhân, Huzeyfe Abdurrahîm. el-Mevhibe ve eseruhâ fi’t-tefsîr. Katar: Câmi‘atü Katar, Külliyetü’ş-Şerî‘a ve’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
  68. Tayyâr, Müsâid b. Süleyman. Füsûlün fî usûli’t-tefsir. Riyad: Dâru’n-Neşri’d-Düvelî, 1993.
  69. Tûfî, Abdulkavî b. Abdulkerim. el-İksîr fî ‘ılmi’t-tefsir. thk. Muhammed Osman. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2009.
  70. Turgut, Ali. Tefsir Usûlü ve Kaynakları. İstanbul: İFAV Yayınları, 1991.
  71. Uludağ, Süleyman. Temel Tasavvufî Kavramlar. İstabul: Ketebe Yayınları, 2021.
  72. Uludağ, Süleyman. “Keşf”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/315-317. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
  73. Yaşar, Mehmet. “İbn Cüzey’e Göre Tefsirin Mahiyeti, İrtibatlı Olduğu İlimler, İhtilafların Sebepleri ve Çözüm Yolları”. Trabzon İlahiyat Dergisi 10/2 (Aralık 2023), 141-167. https://doi.org/10.33718/tid.1358211.
  74. Yavuz, Yusuf Şevki - Avcı, Casim. “İbnü’l-Cevzî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 20/543-549. Ankara: TDV Yayınları, 1999.
  75. Zarzur, Adnan Muhammed. Ulûmü’l-Kur’ân. Beyrut: el-Mektebetü’l-İslâmî, 2014.
  76. Zerkeşî, Bedreddîn. el-Burhân fî ulûmi’l-Kur’ân. Kâhire: Dâru’l-Hadis, 2006.
  77. Zertürk, Hidayet. Ulûmu’l-Kur’ân ve Tefsir Usûlü. İstanbul: Ravza Yayınları, 2012.
  78. Zürkânî, Muhammed Abdülazîm. Menâhilü’l-irfân fî ulûmi’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2013.