SavedAdd your journal

Journals / Artuklu Akademi / 2025 / Cilt: 12 Sayı: 2

The Relationship Between Moral Disengagement and Religious Orientation: A Study on Theology Faculty Students

Ahlâkî Uzaklaşma ve Dinî Yönelim İlişkisi: İlahiyat Fakültesi Öğrencileri Üzerine Bir İnceleme

Nesibe Esen Ateş, Ahmet Rifat Geçioğlu

Pages
548–575
Publication Date
2025-12-31
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗

Abstract

Religious orientations, one of the typological studies conducted on ways of living religiosity, and moral disengagement, which can be defined as making immoral behaviors seem reasonable, form the basic concepts of this study. In the literature on the psychology of religion, religious orientations have been theorized as three dimensions: extrinsic religious orientation, intrinsic religious orientation, and questioning religious orientation. Accordingly, the main problem of the study is defined as “Do the sub-dimensions of religious orientation predict moral disengagement?”. The aim of this study is to investigate the relationship between moral disengagement and religious orientation. The sample consists of 437 students currently enrolled at the Faculty of Theology at Çukurova University. The Moral Disengagement Scale and the Religious Orientation Scale were utilised in the collection of data. The data were analyzed using multiple linear regression analysis, one-way ANOVA and an independent groups t-test. The findings of the study indicate that the sub-dimensions of religious orientation serve as significant predictors of moral disengagement. The investigation revealed a negative correlation between internal religious orientation and moral disengagement, and a positive correlation between questioning religious orientation and moral disengagement. No significant relationship was found between external religious orientation and moral disengagement. An analysis of the variables in terms of gender revealed a significant difference between female and male students in terms of both internal and external religious orientation, with female students demonstrating higher scores. In contrast, male students demonstrated a significantly higher level of moral disengagement than their female counterparts. An analysis of grade levels indicated disparities in internal, external and questioning religious orientation. However, no differences were found in moral disengagement according to grade levels. The research results were evaluated in the context of existing literature and will inform future studies.

Özet

Dindarlığı yaşama biçimleri üzerinde yapılan tipleme çalışmalarından biri olan dinsel eğilimler ile ahlaki olmayan davranışları akla uygun hale getirmek olarak tanımlanabilen ahlaki uzaklşma bu çalışmanın temel kavramlarını oluşturmaktadır. Din psikolojisi literatüründe dinsel eğilimler dıştan dinî yönelim, içten dinî yönelim ve arayış (sorgulayıcı) dinî yönelimi olmak üzere üç boyut olarak teorize edilmiştir. Buna bağlı olarak çalışmanın temel problemi, “Dinsel yönelimin alt boyutları ahlaki uzaklaşmayı yordamakta mıdır?” olarak belirlenmiştir. Çalışmanın amacı ahlâkî uzaklaşma ile dinî yönelim arasındaki ilişkiyi araştırmaktır. Örneklem Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesinde öğrenim görmeye devam eden 437 öğrenciden oluşmaktadır. Veriler Ahlâkî Uzaklaşma Ölçeği ile Dinî Yönelim Ölçeği kullanılarak toplanmıştır. Toplanan veriler, çoklu doğrusal regresyon analizi, tek yönlü ANOVA ve bağımsız gruplar t testi kullanılarak incelenmiştir. Buna göre dinî yönelimin alt boyutları ahlâkî uzaklaşmayı anlamlı bir şekilde yordamaktadır. İçten dinî yönelim ile ahlâkî uzaklaşma arasında negatif yönlü ve anlamlı, sorgulayıcı dinî yönelim ve ahlâkî uzaklaşma arasında ise pozitif yönlü ve anlamlı bir ilişki vardır. Dıştan dinî yönelimle ahlâkî uzaklaşma arasında ise anlamlılık düzeyine ulaşan bir ilişkiye rastlanmamıştır. Cinsiyet açısından değişkenler incelendiğinde, kız öğrencilerin hem içten hem de dıştan dinî yönelim bakımından erkeklerden anlamlı derecede farklılaştıkları ve daha yüksek puanlar aldıkları tespit edilmiştir. Erkek öğrencilerin ise ahlâkî uzaklaşma düzeylerinin kızlara göre anlamlı derecede farklılaştığı ve kız öğrencilere göre daha yüksek puan aldıkları görülmüştür. Sınıf düzeylerine bakıldığında, sınıf düzeylerinin içten dinî yönelim, dıştan dinî yönelim ve sorgulama dinî yönelimine göre farklılaştıkları belirlenmiştir. Ahlâkî uzaklaşmada ise sınıf düzeylerine göre bir farklılaşmaya rastlanmamıştır. Elde edilen araştırma sonuçları, mevcut literatür çerçevesinde değerlendirilmiş ve ileride yürütülecek çalışmalara katkı sağlayacağı düşünülen önerilere yer verilmiştir.

Keywords
🔖

Cite This Article

Ateş, N. E., Geçioğlu, A. R. (2025). The Relationship Between Moral Disengagement and Religious Orientation: A Study on Theology Faculty Students. Artuklu Akademi, Cilt: 12 Sayı: 2, 548–575. https://doi.org/10.34247/artukluakademi.1769309

📄 Full Text PDF Viewer

↗New Tab

Loading PDF document...

References (78)

  1. Acar Çınar, Hatice. ‘Di̇n Görevli̇leri̇nde Di̇ndarlik Bi̇çi̇mleri̇ ve Psi̇koloji̇k İyi̇li̇k Halleri̇: Si̇vas Örneği̇’. Journal of Turkish Studies 13/26 (29 August 2024), 1–18. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.13986
  2. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdirrahmân Abdullāh b. Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. El-Müsned II. trans. Rifat Oral - Süleyman Sarı. Konya: Ensar Yayıncılık, 2004.
  3. Akdoğan, Ali. Ahlak - Medeniyet ve İslam. İstanbul: Pınar Yayınları, 2011.
  4. Aktan, Coşkun Can. ‘Ahlak ve Ahlak Felsefesine Giriş’. Hukuk ve İktisat Araştırmaları Dergisi 1/1 (1 June 2009), 38–59.
  5. Aktaş, Hamza - Kartopu, Saffet. ‘Üniversite Öğrencilerinin Dindarlık Eğilimlerine Göre Ahlaki Olgunluk Düzeylerinin İncelenmesi: Gümüşhane Üniversitesi Örneği’. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi 4/35 (2016), 432–443.
  6. Allport, Gordon W. Pattern and Growth in Personality. New York: Holt, Rinehart and Winston, 1961.
  7. Allport, Gordon W. The Individual and His Religion: A Psychological Interpretation. New York: Macmillan Pub Co, 1960. Allport, Gordon W. The Nature of Prejudice. Washington: The Beacon Press, 1945.
  8. Allport, Gordon W. ‘The Religious Context of Prejudice’. Journal for the Scientific Study of Religion 5/3 (1966), 447–457. https://doi.org/10.2307/1384172
  9. Allport, Gordon W. - Ross, J. Michael. ‘Personal Religious Orientation and Prejudice’. Journal of Personality and Social Psychology 5/4 (1967), 432–443. https://doi.org/10.1037/h0021212
  10. Bandura, Albert et al. ‘Mechanisms of Moral Disengagement in the Exercise of Moral Agency’. Journal of Personality and Social Psychology 71/2 (1996), 364–374. https://doi.org/10.1037/0022-3514.71.2.364
  11. Bandura, Albert. Moral Disengagement: How People Do Harm and Live with Themselves. New York: Worth Publishers, 2016.
  12. Bandura, Albert. ‘Moral Disengagement in the Perpetration of Inhumanities’. Personality and Social Psychology Review 3/3 (1 August 1999), 193–209. https://doi.org/10.1207/s15327957pspr0303_3
  13. Batson, C. Daniel et al. Religion and the Individual: A Social-Psychological Perspective. New York: Oxford University Press, 1993.
  14. Batson, Daniel C. - Ventis, Larry W. The Religious Experience: A Social-Psychological Perspective. Newyork: Oxford University Press, 1982.
  15. Birinci, Ali. ‘Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretmen Adaylarının Ahlaki Uzaklaşma Algılarının İncelenmesi’. Çukurova Araştırmaları Dergisi 10/2 (2 January 2025), 31–42. https://doi.org/10.29228/cukar.75395
  16. Çetin, Maksut. ‘Dindarlık-Ahlak İlişkisi ve Dini-Toplumsal Yansımaları’. Mizanü’l-Hak: İslami İlimler Dergisi 13 (31 December 2021), 83–106.
  17. Çetin, Rabia. Ortaöğretim Öğrencilerinin Dindarlık Düzeyleri ve Ahlaki Çözülme Eğilimleri. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
  18. Çilingir, Lokman. ‘Din mi Ahlak mı?’ International Journal of Sport Culture and Science 2/1 (2004), 711–720.
  19. Cirhinlioğlu, Fatma Gül. ‘Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi’. Dini Yönelimler ve Önyargı 7/1 (2010), 1365–1384.
  20. Coşkun, Kemal. İmam Hatip Lisesi Öğrencilerinde Din Anlayışı ve Sosyal Değerler Algısı. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
  21. Cüceloğlu, Doğan. İnsan ve Davranışı: Psikolojinin Temel Kavramları. İstanbul, 19th Ed., 2010.
  22. Demirci, Emine. Ahlâki Olgunluk ve Dindarlık Arasındaki İlişki. Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2014.
  23. Doğan, Murat - Karaca, Faruk. ‘Cinsiyetin Dindarlık Üzerine Etkisi: Bir Meta Analiz Çalışması’. Bilimname 45 (31 October 2021), 219–260. https://doi.org/10.28949/bilimname.953816
  24. Duriez, Bart et al. ‘Dindarlık Hayatımızı Hâlâ Etkiliyor mu? Çeşitli Dindarlık Tiplerine Göre Değer Yapılarının Farklılaşmasını Destekleyen Yeni Deliller’. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 24 (January 2003), 25–42.
  25. Erdoğan, Emine. ‘Tanrı Algısı, Dini Yönelim Biçimleri ve Öznel Dindarlığın Psikolojik Dayanıklılıkla İlişkisi: Üniverite Örneklemi’. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 12/29 (21 April 2015), 223–246.
  26. Er-Ruveyte, Abdullah et al. ‘Dini Yönelim Boyutlarının Kişiliğin Beş Boyutu ile İlişkisi (Ampirik Bir Araştırm)’. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 39 (5 March 2014), 133–148. https://doi.org/10.15370/muifd.61072
  27. Eryücel, Sema. ‘Dini Yönelim ve Başa Çıkma’. Journal of Turkish Studies 13/Volume 13 Issue 2 (29 August 2024), 393–412. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.13143
  28. Evans, Richard I. Gordon Allport, the Man and His Ideas. New York: Dutton, 1971.
  29. Festinger, Leon. A Theory of Cognitive Dissonance. Stanford: Stanford University Press, 1962.
  30. Fromm, Erich. Özgürlükten Kaçış. trans. Şemsa Yeğin. İstanbul: Say Yayınları, 2017.
  31. Fromm, Erich. Psychoanalysis and Religion. New Haven, Yale University Press, 1950. http://archive.org/details/psychoanalysisre00fromrich
  32. Gencer, Nevzat. ‘Dini Yönelimler ve PERMA İyi Oluş Modeli Arasındaki İlişki Üzerine Bir Araştırma’. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 59 (30 June 2023), 82–97. https://doi.org/10.5152/ilted.2023.23282
  33. Gencer, Nevzat. ‘Gençlik ve Ahlaki Kayıtsızlık: Lise Öğrencilerinin Ahlaki Kayıtsızlık Düzeyleri Üzerine Bir Değerlendirme’. Uluslararası Sosyal Bilimler Akademi Dergisi 3 (25 June 2020), 308–335.
  34. Gezici Yalçın, Meral et al. ‘Ahlâkî Uzaklaşma Ölçeğinin Türkçeye Uyarlanması’. Kalem Eğitim ve İnsan Bilimleri Dergisi 6/1 (2017), 309–332.
  35. Göcen, Gülüşan. ‘Pozitif Psikoloji Düzleminde Psikolojik İyi Olma ve Dini Yönelim İlişkisi: Yetişkinler Üzerine Bir Araştırma’. Toplum Bilimleri Dergisi 13 (29 August 2024), 97.
  36. Hacıkeleşoğlu, Hızır. ‘Ergenlerde Sosyal Medya Bağımlılığı, Dindarlık ve Ahlaki Kayıtsızlık İlişkisi Üzerine Bir Araştırma’. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 21/2 (30 September 2021), 877–907. https://doi.org/10.33415/daad.954334
  37. Harlak, Hacer - Eskin, Mehmet. ‘Dini Yönelim ve Dindarlık Ölçeklerinin Geliştirilmesi ve Psikometrik Özelliklerinin İncelenmesi’. Yeni Symposium 56/2 (2018), 24–32.
  38. İbn Miskeveyh, Ebû Alî Ahmed b. Muhammed b. Ya‘kūb b. Miskeveyh el-Hâzin. Ahlakı Olgunlaştırma. trans. Abdulkadir Şener et al. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1983.
  39. İmamoğlu, Tuncay. ‘Paul Tillich Felsefesinde Din-Ahlâk İlişkisi’. EKEV Akademi Dergisi 10/28 (2006), 107–126.
  40. Kağan, Mücahit - Yazıcıoğlu, Müfide Merve. ‘Üniversite Öğrencilerinde Ahlaki Uzaklaşma Tutumunun Çeşitli Değişkenler Açısından İncelenmesi’. Uluslararası Türk Kültür Coğrafyasında Sosyal Bilimler Dergisi 6/1 (5 August 2021), 1–11.
  41. Kalav, Ayşe. ‘Namus ve Toplumsal Cinsiyet’. Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi 2/2 (30 December 2012), 151–163.
  42. Karslı, Necmi. ‘Üniversite Öğrencilerinde Manevi-İnsani Değerler ve Dindarlık İlişkisi’. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 50 (24 June 2021), 143–174. https://doi.org/10.17120/omuifd.891300
  43. Kaya, Mevlüt - Aydın, Cüneyd. ‘Üniversite Öğrencilerinin Dini İnanç ile Ahlaki Olgunluk Düzeyleri Arasındaki İlişkinin İncelenmesi’. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 30/30 (1 April 2011), 15–42. https://doi.org/10.17120/omuifd.62144
  44. Kayıklık, Hasan. Dinî Yaşayış Biçimleri Psikolojik Temelleri Açısından Bir Değerlendirme. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2000.
  45. Kınalızade, Ali Çelebi. Ahlâk-ı Alâ’î. ed. Mustafa Koç. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Yayınları, 2014.
  46. Koçak, Ali. Ahlâkî Olgunluk – Dindarlık İlişkisi: Adana Örneği. Adana: Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
  47. Koçak, Ali. ‘İlahiyat Fakültesi Öğrencilerinde Ahlâkî Uzaklaşma ve Dindarlık İlişkisi Üzerine Nicel Bir Araştırma’. ed. Emine Güzel -
  48. Ramazan Meşe. 3/101–128. Malatya: İnönü Üniversitesi Yayınları,2020. https://www.academia.edu/44917547/%C4%B0lahiyat_Fak%C3%BCltesi_%C3%96%C4%9Frencilerinde_Ahl%C3%A2k%C3%AE_Uzakla%C5%9Fma_ve_Dindarl%C4%B1k_%C4%B0li%C5%9Fkisi_%C3%9Czerine_Nicel_Bir_Ara%C5%9Ft%C4%B1rma Kocatürk, Metin - Kurtça, Tuğba Türk. ‘Akran Zorbalığı ve Mağduriyeti, Siber Zorbalık, Ahlaki Uzaklaşma ve Empatik İlgi Arasındaki İlişkilerin İncelenmesi’. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi 20/79 (1 July 2021), 1123–1136. https://doi.org/10.17755/esosder.834590
  49. Kohlberg, Lawrence. ‘Development of Moral Character and Moral Ideology’. Review of Child Development Research. ed. Martin L. Hoffman - Wladis L. Hoffman. New York: Russell Sage Foundation, 1964.
  50. Kohlberg, Lawrence - Hersh, Richard H. ‘Moral Development: A Review of the Theory’. Theory into Practice 16/2 (1977), 53–59. https://doi.org/10.1080/00405847709542675
  51. Korkmaz, Sezai. ‘Cinsiyete Göre Dindarlık: Bir Meta-Analiz Çalışması’. Bilimname 2020/43 (30 November 2020), 437–460. https://doi.org/10.28949/bilimname.693951
  52. Kur’an-ı Kerim Meali. trans. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2009.
  53. Mahmutoğlu, Abdulkadir. ‘Etik ve Ahlak: Benzerlikler, Farklılıklar ve İlişkiler’. Türk İdare Dergisi 81/463–464 (2009), 225–249.
  54. May, Rollo. Özgürlük ve Kader. trans. Ali Babaoğlu. İstanbul: Okuyan Us Yayın, 2011.
  55. Mehmedoğlu, Ali Ulvi. ‘Din, Dindarlık ve Değerler’. İZÜ Sosyal Bilimler Dergisi 1/2 (2013), 172–189.
  56. Milgram, Stanley. Obedience to Authority: An Experimental View. New York: Harper & Row, 1974.
  57. Miller, Monica K. et al. ‘Cognitive Dissonance Theory (Festinger)’. The Blackwell Encyclopedia of Sociology. ed. George Ritzer. 562–565. Oxford: Blackwell Publishing, 2015.
  58. Niebuhr, H. Richard. The Responsible Self; an Essay in Christian Moral Philosophy. New York: Harper & Row, 1963.
  59. Özalp, Uğur - Yirci, Ramazan. ‘Meslek Lisesi Öğrencilerinin Ahlaki Uzaklaşma Algılarının Çeşitli Değişkenler Açısından İncelenmesi’. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 20 (5 April 2019), 941–956. https://doi.org/10.17494/ogusbd.555087
  60. Öztürk, Eyüp Ensar. ‘Üniversite Öğrencilerinde İyimserlik, Dindarlık ve Dini Yönelim İlişkisi’. İslâmî İlimler Dergisi XII/3 (2017), 165–190.
  61. Özyürek, Arzu - Basar, Gizem. ‘Ergenlerde Ahlaki Olgunluk, Aile Aidiyeti ve Ergen-Ebeveyn İlişkilerinin İncelenmesi’. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 10/1 (30 March 2021), 247–265. https://doi.org/10.15869/itobiad.831241
  62. Paker, Kamile Oya - Akçalı, Selda İçin. ‘Dinin Bireyselleşmesi: Üniversite Gençliği ile Bir Ölçek Çalışması’. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 11/4 (2012), 1440–1459.
  63. Pancar, Elif. Genç Yeti̇şki̇nlerde Di̇ni̇ Yöneli̇m Farklilaşmasinin İbadet Tutumlarina Etki̇si̇. Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
  64. Rusu, Petruta-Paraschiva - Turliuc, Maria-Nicoleta. ‘Ways of Approaching Religiosity in Psychological Research’. The Journal of International Social Research 4/18 (2011), 350–362.
  65. Salsman, John et al. ‘Dinî Yönelim, Olgun İman ve Psikolojik Rahatsızlıklar: Negatif ve Pozitif İlişkiler’. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 26 (23 January 2014). https://doi.org/10.15370/muifd.77196
  66. Şengün, Mustafa - Kaya, Mevlüt. ‘Ahlaki Olgunluk Ölçeği: Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması’. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 24/24–25 (1 July 2007), 51–64. https://doi.org/10.17120/omuifd.36247
  67. Şimşek, Osman. Yeni Ahlak Toplumu İnşası. Ankara: Gazi Kitabevi, 2013.
  68. Spranger, Eduard. İnsan Tipleri: Bir Kişilik Psikolojisi. trans. Ahmet Aydoğan. İstanbul: İz Yayıncılık, 2001.
  69. Topçu, Nurettin. Ahlak. İstanbul: Dergah Yayınları, 2012.
  70. Üskül Engin, Zeynep. ‘Hfsa Hukuk Felsefesi̇ Ve Sosyoloji̇si̇ Arki̇vi̇’. Toplumsal Ahlak ve Hukukun Kesiştiği Noktada Kadın Sorunsalı. 26/123–137. İstanbul: İstanbul Barosu Yayınları, 2014.
  71. Uysal, Enver. ‘Dindarlığın Ahlâkî Temeli Üzerine Bazı Düşünceler’. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 14/1 (2005), 41–59.
  72. Uysal, Veysel. ‘Gençlerde Empati Eğilimi, Anne-Baba Tutumları ve Dindarlık’. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 7–40. https://doi.org/10.21054/deuifd.282803
  73. Wang, Cixin et al. ‘Longitudinal Relationships between Bullying and Moral Disengagement among Adolescents’. Journal of Youth and Adolescence 46/6 (June 2017), 1304–1317. https://doi.org/10.1007/s10964-016-0577-0
  74. Yapıcı, Asım. ‘Dinî Yaşayışın Farklı Görüntüleri ve Dogmatik Dindarlık’. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/2 (1 June 2002), 75–117.
  75. Yapıcı, Asım. ‘Türk Toplumunda Cinsiyete Göre Dindarlık Farklılaşması: Bir Meta-Analiz Denemesi’. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/2 (30 December 2012), 1–34.
  76. Yapıcı, Asım - Zengin, Zeki Salih. ‘İlâhiyat Fakültesi Öğrencilerinin Değer Tercih Sıralamaları Üzerine Psikolojik Bir Araştırma: Çukurova Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Örneği’. Değerler Eğitimi Dergisi 1/4 (1 October 2003), 173–206.
  77. Yüce, Fatma. Gençlerde Di̇ni̇ Yöneli̇m ve Ki̇şi̇li̇k. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2009.
  78. Yüksel, Büşranur. ‘Dini Yönelim Biçimleri ile Dini İçerikli Obsesyon Düzeyleri Arasındaki İlişkinin İncelenmesi: İlahiyat Fakültesi Örneği’. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 52 (December 2019), 217–239. https://doi.org/10.29288/ilted.559043